Ściana wschodnia. Architektura Zbigniewa Karpińskiego

Supernowoczesna, wielkomiejska i modna, skrojona na miarę centrum europejskiej metropolii – taka była Ściana Wschodnia w pierwszych dekadach swojego istnienia. Wielkie założenie urbanistyczne i wypełniająca je wybitna architektura powstawały jako część budzącego się po odwilży 1956 roku życia kulturalnego i miejskiego. Pasaż Śródmiejski z nowoczesnymi domami handlowymi, wieżowcami i pawilonową, modernistyczną architekturą miały być wyrazem nowych ambicji środowiska twórczego i władz państwowych. Projekt był symbolem nowego kierunku w rozwoju Warszawy i Polski, miejscem na pokaz, enklawą Zachodu w bloku wschodnim. Ściana Wschodnia wraz z Domami Towarowymi Centrum, Rotundą, Sezamem, Zodiakiem, Universalem i kinem Relax stawiała centrum Warszawy na równi z podobnymi realizacjami w Sztokholmie, Rotterdamie czy Paryżu. Wykraczając daleko poza jakości przestrzenne, zajęła istotne miejsce w popkulturze, jest obecna w życiu codziennym warszawiaków i – rozpoznawalna w skali całego kraju – buduje ważny fragment tożsamości stolicy.
Zbigniew Karpiński, główny projektant założenia, kierujący zespołem i koordynujący prace na Ścianie Wschodniej, jest drugim obok swojego największego dzieła, bohaterem ekspozycji. Szczególną uwagę poświęcamy jego projektom budynków i osiedli śródmiejskich, poszukiwaniu typologii i kształtowaniu miejsca styku budynku i przestrzeni publicznej.
Ściana Wschodnia ukazana jest z dwóch perspektyw – przestrzennej i kulturowej. Jakość architektoniczna i urbanistyczna projektu, przemiany od konkursu po realizację zostały pokazane w kontekście ich społecznego odbioru. Wystawa prezentuje życie, które wypełniło Ścianę Wschodnią – jej codzienność, przypisywane jej znaczenia i szczególną pozycję jako kultowego miejsca rozrywki, handlu, spotkań, barów i sklepów, tła dla wielkich wydarzeń propagandowych. Przyglądamy się przekształceniom, którym ta unikatowa i zabytkowa już przestrzeń poddawana jest w ostatnich dekadach.  Wykraczając poza historyczne opracowanie, zastanawiamy się, czym Ściana Wschodnia jest dla współczesnej Warszawy i jakie wnioski możemy wyciągnąć na przyszłość z doświadczeń Karpińskiego i jego zespołu.

Zobacz przewodnik online

Skan 3D wystawy

Oprowadzanie kuratorskie online

24.10–27.12.2020

W związku z wprowadzeniem w Warszawie czerwonej strefy, wystawa Ściana Wschodnia. Architektura Zbigniewa Karpińskiego będzie dostępna w formie online do czasu ponownego otwarcia pawilonu Zodiak.

Program wydarzeń online

28.10 (środa), godz. 18.00 – wykład
Serce miasta. Jak w XX wieku projektowano śródmieścia

Prowadzenie: Anna Cymer

Link do transmisji online: Youtube

Ściana Wschodnia jest jednym z największych i najbardziej znaczących śródmiejskich założeń urbanistycznych, zrealizowanych w Polsce. W czasie, gdy powstawała, nie ustępowała innym tego typu koncepcjom realizowanym w Europie – w latach 50. i 60. podobne wielofunkcyjne, miastotwórcze przestrzenie budowano w  , Wielkiej Brytanii, Holandii, Skandynawii. Przyglądając się warszawskiemu projektowi Zbigniewa Karpińskiego w tym szerszym, międzynarodowym kontekście prześledzimy ewolucję XX-wiecznych śródmiejskich projektów. Zobaczymy, jak zmieniały się pomysły na zagospodarowanie centrów miast od końca II wojny światowej do czasów nam współczesnych.
9.11 (poniedziałek), godz. 18.00  – wykład
Warszawa lat 60. – życie w mieście niedo-odbudowanym

Prowadzenie: dr hab. Błażej Brzostek (NIAiU)

Link do transmisji online: YouTube

Podczas wykładu przeniesiemy się do Warszawy lat 60. – stolicy, która powoli dźwigała się z traumy powojennych zniszczeń. W jaki sposób funkcjonowało życie społeczne w przestrzeniach miasta, którego rany wojenne się nie zasklepiły, a wielkie projekty odbudowy zostały tylko w części zrealizowane? Przyjrzymy się życiu codziennemu w mieście, które zbliżało się do przedwojennego zaludnienia, ale w niewielkiej mierze stanowiło kontynuację kulturową tamtej stolicy.
18.11 (środa), godz. 18.30 – wykład
Ściana Wschodnia. Dekonstrukcja

Prowadzenie: prof. ASP dr hab. Waldemar Baraniewski

Link do transmisji: Youtube

Krytycy architektury są zgodni – Ściana Wschodnia to wybitny projekt modernistycznej przestrzeni wielkomiejskiej, niepowtarzalny w skali kraju. Zbudowany na kilku planach i perspektywach kompleks tworzył swoistą przestrzenną mozaikę. Jak to się zatem stało, że kolejne elementy tego komplementarnego dzieła znikały? Sezam, Rotunda, Universal, modernizacja Pasażu Śródmiejskiego – jaki krajobraz wyłania się ze zmian, które zaszły w tej przestrzeni? Czy tę mozaikę uda się jeszcze poskładać w kompletną całość, przyjazną miastu i mieszkańcom? O projekcie Ściany Wschodniej i przemianach, jakie przeszła po 1989 roku, a także o perspektywach jej rehabilitacji opowie prof. Waldemar Baraniewski.
23.11 (poniedziałek), godz. 18.00 – spotkanie
Subiektywnie. Pasaż oczami młodych badaczy

Prowadzenie: Marta Baranowska (Lokalny), Aleksandra Litorowicz (Fundacja Puszka), Karol Wittels (Fundacja Obserwatorium)

Link do transmisji: Youtube

Zapraszamy do udziału w spotkaniu podsumowującym pracę grupy warsztatowej młodych projektantów i badaczek. Przez miesiąc uczestnicy i uczestniczki cyklu „Narzędziownik badacza miejskiego” przyglądali się otoczeniu pawilonu Zodiak i Pasażowi Wiecha – zbierali informacje, analizowali je, a swoje wnioski przełożyli na infografiki i mapy. Co możemy z nich odczytać? Jakie zjawiska udało im się zaobserwować? Jak Pasaż Wiecha funkcjonuje dziś w porównaniu do swojego oryginalnego kształtu? Celem „Narzędziownika” było nie tylko zaznajomić osoby uczestniczące z metodami badania przestrzeni miejskiej, lecz także wprowadzić nowe, świeże spojrzenie do dyskusji o tym obszarze miasta.

 

25.11 (środa), godz. 18.00 – wykład
Zbigniew Karpiński i Ściana Wschodnia. Architekt i jego dzieło życia

Prowadzenie: dr Andrzej Skalimowski (NIAiU)

Link do transmisji: Youtube

Zbigniew Karpiński był jednym z tych architektów, których twórczość silnie wpłynęła na kształt powojennej Warszawy. Wyspecjalizowany w realizacjach biurowych (m.in. gmachy Metalexportu między ul. Mokotowską i Kruczą czy biurowiec Gmachu Polskich Wydawnictw Gospodarczych – Motozbytu na ul. Świętokrzyskiej), bezpośrednio kształtował kwartał tzw. warszawskiego city administracyjnego. Jednak zwieńczeniem kariery, a zarazem największą realizacją w jego dorobku, była warszawska Ściana Wschodnia: rozległy, nowoczesny i miastotwórczy kompleks mieszkalno-handlowy, który symbolicznie zrywał z realizmem socjalistycznym rozpoczynając zarazem proces powrotu architektury polskiej do trendów Zachodu.
2.12 (środa), godz. 18.00 – wykład
Piękna, trudna, ulotna. Architektura powojennego modernizmu

Prowadzenie: Patrycja Jastrzębska (NIAiU)

„Wspaniała, pełna przestrzeni, lekka i krucha budowla” – tak o pawilonie Chemii przy ul. Brackiej mówił szwajcarski architekt Christian Kerez, uczulając na większą dbałość o ochronę takiej architektury. Niespełna tydzień po tej wypowiedzi pawilon legł w gruzach. Paradoksalnie, obiekt który pojawił się na jego miejscu – Vitkac – jest architektonicznym zaprzeczeniem lekkości i otwartości swojego poprzednika. Taki los dotyczy wielu modernistycznych realizacji – kojarzone z poprzednim systemem politycznym,  ulegały powolnej degradacji, by wreszcie zostać zastąpione większymi i nowocześniejszymi realizacjami. Niektórym z nich udało się jednak przetrwać próbę czasu, a my zaczynamy doceniać piękno tej architektury. O nieoczywistym pięknie i ulotności architektury powojennego modernizmu na warszawskich przykładach opowie Patrycja Jastrzębska, autorka inicjatywy Tu było, tu stało – poświęconej ochronie dziedzictwa architektonicznego Warszawy.
10.12 (czwartek), godz. 18.00 – debata
Powojenny modernizm. Perspektywy rehabilitacji – nowe wyzwania

Goście: dr hab. Waldemar Baraniewski (prof. ASP), dr hab. inż. arch. Bolesław Stelmach (Dyrektor NIAiU, prof. PŁ), dr hab. Katarzyna Zalasińska (Dyrektorka Departamentu Ochrony Zabytków MKiDN)

Moderacja: Patrycja Jastrzębska (NIAiU)

Katowicki dworzec kolejowy „Brutal”, warszawski Supersam, olsztyński Powszechny Dom Towarowy Dukat, lubelskie kino Kosmos – to przykłady wybitnej architektury powojennego modernizmu, które zniknęły z przestrzeni miast polskich po 1989 roku. Ucierpiały też założenia urbanistyczne, czego doskonałym przykładem jest warszawska Ściana Wschodnia. Refleksja nad wartością tego dziedzictwa przyszła późno, z pewnością za późno dla wielu architektonicznych znakomitości, jak choćby tych wyżej wymienionych. W ostatnich latach obserwujemy jednak już nie tylko zwiększone społeczne zainteresowanie tą architekturą, lecz także skuteczne próby jej ochrony. Nie zastanawiamy się, czy chronić, ale jak to robić stojąc przed konserwatorskimi dylematami. Wektor dyskusji przechylił się w kierunku perspektyw ochrony architektury sprzed trzech, czterech dekad. Jednak czy wszystko zostało już zrobione w zakresie skutecznej ochrony powojennego modernizmu? Jakie wyzwania przed nami nadal stoją? Jak powinniśmy systemowo chronić tę urbanistykę i architekturę? Jakie mamy perspektywy na rehabilitację modernistycznych blokowisk doby PRL-u? Co z doświadczeń walki o ochronę tej architektury możemy wykorzystać w upominaniu się o młodsze dziedzictwo?

KOLOFON

Organizator: Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki
Współorganizator: m.st. Warszawa, SARP Oddział Warszawski
Kurator naukowy: dr hab. inż. arch. Bolesław Stelmach, prof. PŁ
Kurator: Kacper Kępiński
Produkcja: Dominika Dragan-Alcantara, Kacper Kępiński (współpraca)
Kwerenda archiwalna: Andrzej Skalimowski
Architektura wystawy: Miastopracownia – Barbara Nawrocka, Dominika Wilczyńska
Projekt graficzny: Katarzyna Nestorowicz
Program towarzyszący: Patrycja Jastrzębska
Komunikacja:  Marta Baranowska, Dominika Dragan-Alcantara, Dominik Witaszczyk
Konsultacje merytoryczne: Błażej Brzostek, Andrzej Skalimowski, Tomasz Sławiński
Przygotowanie zdjęć do druku: Zbigniew Kordys
Redakcja: Ewa Ślusarczyk
Tłumaczenia: Dorota Wąsik
Wykonanie aranżacji: Artmontage
Współorganizacja: Anna Brzezińska-Czerska, Monika Komorowska, Katarzyna Sałbut, Artur Wosz, Katarzyna Julia Zachara
Podziękowania: Marek Karpiński, Mikołaj Nowak-Rogoziński, Robert Jarosz, Tomasz Fudala, Bożena Drygas, Ilona Karwińska, Grzegorz Mika, Marlena Happach, Zygmunt Borawski
Partnerzy: Narodowe Archiwum Cyfrowe, Archiwa Państwowe, Szkoła Filmowa w Łodzi, Muzeum Neonów
Patroni medialni: Architektura&Biznes, Architektura-murator, Czas Kultury, TVP3 Warszawa, TVP Kultura, Stolica
Patronat honorowy: Zarząd Główny Stowarzyszenia Architektów Polskich
Współpraca: Neon Muzeum, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych, Narodowy Instytut Audiowizualny, Polska Agencja Prasowa, Ośrodek KARTA, Telewizja Polska, Archiwum SARP, Figaro film, Wytwórnia Filmów Oświatowych