Forma otwarta

O Teorii Formy Otwartej

Forma Otwarta to koncepcja, którą Zofia i Oskar Hansenowie uczynili osią swojej twórczości architektonicznej, artystycznej i dydaktycznej. W jej świetle architektura spełnia funkcję ramy dla życia i działa dopiero wówczas, gdy korzystają z niej ludzie. Materia architektoniczna nie jest dla projektanta celem w samym w sobie, lecz tłem społecznych relacji. Realizacje Hansenów wyprzedziły myślenie o projektowaniu partycypacyjnym, dostępnych mieszkaniach i przestrzeniach wspólnych. Ich architektura miała stanowić ramy codziennych rytuałów i praktyk mieszkańców. Synergia okoliczności, takich jak osiągnięcia architektów skupionych wokół CIAM i Team X, czy też rozwój technologii prefabrykacji i naciski władz Polski Ludowej na szybką rozbudowę dzielnic mieszkalnych stały się katalizatorami umożliwiającymi realizację wizji architektów-humanistów. Mając świadomość braku zindywidualizowanego podejścia do publicznej gospodarki mieszkaniowej w PRL, poszukiwali formy, która pozwoliłaby mieszkańcom stać się częścią procesu tworzenia otaczającej ich przestrzeni.

Wyrazem Formy Otwartej są trzy różne realizacje Hansenów, które będą mogli odwiedzić uczestnicy tegorocznej szkoły letniej: osiedle Słowackiego w Lublinie, osiedle Przyczółek Grochowski w Warszawie i dom małżeństwa architektów w Szuminie. Miejsca te na 10 dni staną się laboratorium doświadczeń i refleksji.

Mieszkaniowe dziedzictwo nowoczesności

Osiedle Słowackiego na terenie Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej jest od lat obiektem międzynarodowego zainteresowania ze względu na urbanistykę i architekturę zaprojektowane w „ludzkiej skali”. Hansenowie, wychodząc naprzeciw codziennym potrzebom społeczności, postawili w centrum swojej architektury mieszkańca, zadbali o infrastrukturę i zieleń. Obecni użytkownicy tych mieszkań mają jednak poczucie życia w miejscu zaniedbanym i zdegradowanym. Podkreślają rozbieżności pomiędzy koncepcją architektoniczną osiedla a jej realizacją oraz problemy związane ze starzeniem się tego założenia. Podobnie jest w przypadku drugiej realizacji Hansenów – Przyczółka Grochowskiego w Warszawie. Do stworzenia takiego wizerunku osiedla przyczyniły się nietrwałość zastosowanych materiałów, zły stan techniczny, a także fiasko projektu integracyjno-społecznego. Dzięki samoorganizacji mieszkańców kondycja osiedla ulega poprawie, wciąż jednak pojawiają się nowe wyzwania, w tym powstające wokół grodzone enklawy apartamentowców, zmieniających kontekst urbanistyczny i społeczny bloków.

Soczewka przemian ustrojowych w regionie

Rzeczywistość wolnorynkowa na terenie Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej oraz Spółdzielni Przyczółek Grochowski, podobnie jak w wielu krajach środkowoeuropejskich w okresie transformacji ustrojowej, zmieniła sposób funkcjonowania osiedli, zwłaszcza obiektów o charakterze społecznym i handlowo-usługowym. Przemianom uległy codzienne nawyki mieszkańców, a wraz z nimi funkcjonowanie przestrzeni wspólnych. Po raz pierwszy od czasów powstania osiedli na tak dużą skalę nastąpiła wymiana pokoleniowa mieszkańców. Nowi lokatorzy nie mają poczucia zakorzenienia w zastanej rzeczywistości ani doświadczenia współodpowiedzialności za kształtowanie przestrzeni osiedla. Jednocześnie osiedla mieszkaniowe wznoszone w czasach PRL nadal są atrakcyjną alternatywą dla współczesnych propozycji deweloperskich. Ich ważne zalety to dostępność cenowa, ergonomia układów mieszkań oraz duża ilość zieleni czy terenów otwartych.