Transformacja
Przestrzenie wolności

1989 rok przyniósł zmiany społeczne, polityczne i gospodarcze, które znalazły swoje materialne odzwierciedlenie także w przestrzeni, w której żyjemy. Transformacja, jaką przeszły polskie miasta w ostatnich trzech dekadach, przyniosła ze sobą radykalne zmiany w sposobie ich użytkowania, zagospodarowywania, a także postrzegania. Trzydziestolecie zmian ustrojowych to okres poszukiwania i kształtowania nowej tożsamości, co znalazło swój wyraz w bogactwie i różnorodności form i nurtów architektury postmodernizmu. Na wolnym rynku zmienił się sposób uprawiania zawodu architekta, wcześniej związany głównie z wielkimi państwowymi zleceniami i pracowniami. W urbanistyce zarysowały się równocześnie przeciwstawne zjawiska – od powrotu do idei „miejskości”, rozumianej jako przywracanie zabudowy kwartałowej, przez pojawienie się pierwszych osiedli grodzonych, po rozlewanie się miasta (ang. urban sprawl) i zmiany prawne w planowaniu przestrzennym, które odcisnęły trwały ślad w strukturze miast i wsi. Na rynku nieruchomości pojawili się nowi gracze – prywatni inwestorzy, krajowi i zagraniczni deweloperzy, ale także subsydiowane Towarzystwa Budownictwa Społecznego. Transformacja ustrojowa przyniosła również zupełnie nowe typologie architektoniczne i funkcje w polskiej przestrzeni. W latach dziewięćdziesiątych po raz pierwszy w polskich miastach pojawiły się centra handlowe, salony samochodowe, fast-foody i szereg reprezentacyjnych siedzib instytucji finansowych. Po akcesji Polski do Unii Europejskiej nastąpił okres wzmożonych inwestycji w ośrodki sportowe i rekreacyjne, wielkie hotele i parki wodne. Napływ unijnych środków pozwolił na budowę infrastruktury lokalnych i ponadregionalnych instytucji kultury, które przyniosły wiele ikonicznych, nagradzanych realizacji. Czas wolny został utowarowiony, a jego oprawa architektoniczna to bogaty zbiór form i elementów opowiadających historię zmian, jakie zaszły w polskim społeczeństwie ostatnich trzydziestu lat. Bohaterami tej opowieści jest także opuszczona infrastruktura sportowej wzniesiona jeszcze w PRL-u z tak znakomitymi przykładami jak Warszawianka. Minione trzy dekady to również okres, w którym obserwujemy pogłębianie się nierówności społecznych – wykluczenie ekonomiczne, pojawienie się obszarów biedy i enklaw bogactwa. Mniejsze miejscowości mierzą się z dezindustrializacją, ucieczką mieszkańców do większych ośrodków, problemem starzenia się społeczeństwa. W tym samym czasie w dużych miastach zaczyna się dyskutować o gentryfikacji, spekulacjach na rynku nieruchomości, wybuchają spory dotyczące reprywatyzacji. Zabytkowe i rozpoznawalne ośrodki mierzą się z „disneylandyzacją” przestrzeni starych miast i często problematycznym w skutkach napływie turystów.

W ramach programu „Transformacja. Przestrzenie wolności” Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki przyjrzy się zarówno pozytywnym, jak i kontrowersyjnym zmianom w polskiej przestrzeni, które wiążą się ze zmianami społeczno-ekonomicznymi zapoczątkowanymi w 1989 roku. Analiza i rozmowa na temat tych procesów pozwoli na lepsze zrozumienie powiązanych ze sobą zjawisk w gospodarce i architekturze. Dzięki przyjrzeniu się budynkom tego okresu rozpoznamy najbardziej wartościowe przykłady, odkryjemy ich wartość architektoniczną i historyczną. Zrozumienie zachodzących od trzydziestu lat w polskiej przestrzeni procesów jest niezbędne do merytorycznej dyskusji o współczesnej tożsamości naszych miast. Jak wskazuje niedawny raport Polskiej Akademii Nauk chaos przestrzenny w Polsce kosztuje 84,3 mld nas zł rocznie, co jest w dużej mierze efektem zaniedbań ostatnich dekad. Podsumowanie i wyciągniecie wniosków z dotychczasowych doświadczeń da nam narzędzia, do lepszego planowania przyszłości.

Planowane działania

W ramach projektu zaprosimy na dyskusje o teorii urbanizacji w formie spacerów w Warszawie, konferencję naukową i ekspozycję w Łodzi, a w województwie Świętokrzyskim przyjrzymy się przemianom miast poprzemysłowych. Wszystkich zainteresowanych najnowszą historią architektury i urbanistyki oraz związanymi z nią przekształceniami społecznymi zachęcamy do śledzenia informacji na temat transformacyjnych wydarzeń.

Footloose Warsaw
Przechadzki po teorii urbanizacji

Koordynacja:
dr hab. Kacper Pobłocki
(EUROREG UW)

Zapisy:
projekty@niaiu.pl

Powiśle, czyli polityka miejska przez gentryfikację (4.04), 17.00

Powiśle to dzielnica położona między Wisłą a skarpą warszawską, która jak w pigułce ukazuje wiele istotnych zjawisk współczesnej urbanizacji w Polsce. Przez lata słynęła przede wszystkim z ubóstwa, wysypisk śmieci i zakładów przemysłowych, które działały tu do końca XX wieku. Obecnie jest to jedna z najbogatszych części Warszawy i obszar cechujący się jednymi najwyższych cen nieruchomości. Co ciekawe, proces „uszlachetniania” tej przestrzeni miejskiej został zainicjowany poprzez inwestycje publiczne, a nie działania prywatne. Pierwszą z nich była Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, otwarta w 1999 roku. Jest to także jeden z bardziej intrygujących projektów architektonicznych prowadzonych po upadku państwowego socjalizmu. Podróż pokaże aktualny stan dzielnicy oraz dawne przyczółki pionierów tutejszej gentryfikacji.

Łukasz Drozda – urbanista i politolog. Adiunkt w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW. Bada zjawiska konfliktowe towarzyszące procesowi społecznego wytwarzania przestrzeni. Opublikował m.in.: „Lewactwo. Historia dyskursu o polskiej lewicy radykalnej” (2015), „Uszlachetniając przestrzeń. Jak działa gentryfikacja i jak się ją mierzy” (2017), „Dwa tysiące. Instrukcja obsługi polskiej urbanizacji w XXI wieku” (2018).

Krajobraz pamięci — Wola (11.04), 17.00

Warszawa to rzeczywisty lub wyobrażony pejzaż, w którym pamięć zbiorowa jest uprzestrzenniana. Materialność miasta jest nośnikiem i świadectwem opowieści o życiu społecznym, politycznym i kulturowym. Jest ona jednak podatna na manipulację i tym samym może pomagać niektóre z opowiadanych historii wypaczać. Ważne jest by pozostać czujnym wobec narracji wpisanych w miasto przez ludzi władzy i by pozostać krytycznym wobec zbiorowego przyzwalania na tworzenie symboli, upamiętnień i reprezentacji lub na ich wymazywanie. Nasza opowieść o elementach Woli poprowadzi nas przez jedną z najbardziej niejednorodnych i ponawarstwianych warszawskich rzeczywistości, gdzie w jednej przestrzeni zderzają się różne pamięci.

Simone De Iacobis oraz Małgorzta Kuciewicz tworzą projekty architektoniczne, artystyczne i badawcze w oparciu o rekonstrukcję śmiałych idei. Sposobem pracy CENTRALI są w takiej samej mierze współtworzone na bazie własnych badań narracje i fikcje zmieniające wyobrażenia o przestrzeni, jak projekty budowlane i artystyczne.

Szał zakupów czyli przestrzeń, która sprzedaje (25.04), 17.00

Centra handlowe to przestrzenie, które pod względem architektonicznym i funkcjonalnym zostały zaprojektowane w jednym celu: stymulowania konsumpcji. Żaden element ich przestrzeni nie jest przypadkowy, a ostatecznym celem działań i zabiegów pracowników i zarządców centrum handlowego jest maksymalizacja wydatków klientów. Dokonuje się zarówno w sposób bezpośredni, jak i pośredni, przede wszystkim poprzez odpowiednio zaaranżowaną przestrzeń. Postmodernizm jako styl architektoniczny nadaje się do tego idealnie. Podczas spaceru po jednym z warszawskich centrów handlowych postaramy się zidentyfikować te elementy przestrzeni centrum i reguły jego funkcjonowania, które pełnią funkcję stymulatorów konsumpcji. Spróbujemy także rozszerzyć postmodernistyczną ramę spaceru na zagadnienia socjologiczne. Porozmawiamy m.in. o efekcie Gruena, symulakrach i festiwalizacji.

Dorota Celińska-Janowicz – adiunkt w Centrum Europejskich Studiów Regionalnych I Lokalnych (EUROREG) UW. Laureatką dyplomu im. Eugeniusza Romera przyznawanego przez Komitet Nauk Geograficznych PAN  za najlepszą pracę doktorską z zakresu geografii społeczno-ekonomicznej. Praca ta dotyczyła przestrzennych aspektów funkcjonowania warszawskich centrów handlowych. Sekretarza redakcji kwartalnika naukowego „Studia Regionalne i Lokalne”.

Postmodernistyczne miraże (09.05), 17.00

Wraz ze zmianą ustrojową, społeczną i gospodarczą lat 90., Warszawa stała się jedną z najciekawszych scen wykuwania transformacyjnych tożsamości poprzez architekturę. W stylistyce stołecznych budynków z tego okresu to, co wyobrażano sobie jako wielkomiejskie, nowoczesne i wizualizujące przyszłość istniało w przedziwnej symbiozie z tym, co zwyczajne, tradycyjne i zanurzone w przeszłości. Co ciekawe, w dobie transformacji postmodernizm w niewielkim zakresie stanowił hasło-wytrych porządkujące architektoniczną rzeczywistość. A jednak istnieje pewien zamknięty zasób form i praktyk charakterystyczny dla ówczesnych budynków, których geneza na pierwszy rzut oka jednoznacznie kojarzy się z postmodernistycznym przewrotem. Jaka relacja zachodzi między warszawskim stylem lat 90. a postmodernizmem? Na ile funkcjonował on na własnych zasadach, a na ile sprowadzony został do mechanicznego narzędzia stemplującego budynki wybranymi kodami i znaczeniami? Co najmocniej wpływało na kształt ówczesnej zabudowy i jakie znaczenie ma to teraz?

Aleksandra Stępień-Dąbrowska – Historyczka sztuki, popularyzatorka i badaczka architektury XX wieku. Przygotowywała wykłady i oprowadzania dla Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Fundacji Bęc Zmiana czy Centrum Interpretacji Zabytku. Jej artykuły znaleźć można m.in. w „Autoportrecie”, „Magazynie Miasta”, antologii „Postmodernizm polski” (40 000 malarzy, 2013) i w wydawnictwach pokonferencyjnych. Stypendystka m.st. Warszawy, czego rezultatem jest „Przewodnik po architekturze Warszawy lat 90.” (2017).

Życie nieużytku (30.05), 17.00

Pojęcie nieużytku bywa odczytywane głęboko pejoratywnie, kojarząc się z marnotrawstwem i niegospodarnością – wszak dobry gospodarz uprawia całą swoją ziemię. Nieużytki zdają się pełnić prostą funkcję rezerw budowlanych, terenów oczekujących na inwestycje.  Zjawisko jest jednak bardziej złożone a  przyczyny dla których pewne miejsca przez lata opierają się zabudowie i konsekwencje jakie z tego wynikają tworzą wielowątkowe opowieści. Podczas spaceru takim „nieużytecznym” terenem wciąż żywej wsi Potoki, na obrzeżach centrum Warszawy, zbadamy różne warstwy miejskich nieużytków:  ich nieformalne funkcje i sposoby użytkowania, znaczenie przyrodnicze post-dzikiej przyrody, skomplikowaną sytuację własnościową, odwiedzimy fort-hotel w objęciach ogrodów działkowych oraz rosnące osiedla deweloperskie standardu premium w klinie napowietrzającym miasto.

Zuzanna Mielczarek – architektka i badaczka miejska. Ukończyła studia na Wydziale Architektury Delft University of Technology w Holandii. Zajmuje się tematyką mieszkalnictwa.
Maciej Łepkowski – doktorant w Katedrze Sztuki Krajobrazu SGGW, zajmuje się kulturowymi podstawami naturalizacji miasta oraz urbanistyką nieformalną.

Place przyjaźni (16.05), 17.00

W rejonie szybko zmieniającej się tzw. bliskiej Woli, rozbudowywanej przez inwestorów lokujących tu wieżowce oferujące powierzchnie biurowe i budynki mieszkalne, pojawiają się miejsca będące realizacją postulatów tworzenia przyjaznych wspólnych przestrzeni miejskich. Ich cechą jest „doprojektowanie” – zawierają bogaty zestaw urządzeń, których funkcje są jasne i czytelne – są tu ławki, fontanny, kwietniki, latarnie, place zabaw. Oprócz niewielkiej przestrzeni do negocjacji, łączy je silne powiązanie z inwestycjami. Są częścią oferty biznesowej, przestrzennym motywatorem dokonania transakcji wynajmu lub zakupu. Posługują się narracją przyjacielskiej postawy wobec wszystkich potencjalnych użytkowników, gestem troski wobec najbliższych sąsiadów, chęcią nawiązania relacji z mieszkańcami miasta. Podczas spaceru po okolicy będącej materialnym dowodem przemian zachodzących w wyniku transformacji 1989, przyjrzymy się znajdującym się w tym rejonie placom: Europejskiemu – powołanemu do życia podczas budowy Warsaw Spire przez Ghelamco, nieistniejącemu dziś placowi Kazimierza, który ma powrócić w inwestycji zaprojektowanej przez pracownię Bjarke Ingels Group dla Echo Investment, a także placom sąsiedzkim będącym częścią inwestycji mieszkaniowej na terenie dawnych Browarów Warszawskich.

Bogna Świątkowska – pomysłodawczyni, fundatorka i prezeska zarządu Fundacji Bęc Zmiana, z którą zrealizowała kilkadziesiąt projektów poświęconych przestrzeni publicznej, architekturze i projektowaniu, a także konkursów adresowanych do architektów i projektantów młodego pokolenia. Inicjatorka i redaktorka naczelna czasopisma „Notes na 6 tygodni”.

Pomniki Transformacji (6.06), 17.00

Celem tego spaceru będzie przyjrzenie się pomnikom transformacji, a więc odnalezienie tych miejsc i przestrzeni w Warszawie, które intensywnie się zmieniały przez ostatnie 30 lat, ale też katalizowały dyskusje i spory obecne w społeczeństwie. Uważamy, że odkrywając różne warstwy przestrzeni miejskich możemy mieć wgląd w logikę i dynamikę transformacji w Polsce. Spacer zaczniemy od Placu Bankowego, na którym obalono w 1989 roku pomnik Dzierżyńskiego i który od tego czasu przeszedł swoistą przemianę, obrazując dobrze przekształcenia dyskursu i życia społecznego w Polsce. Kolejnym punktem spaceru (wspomaganego komunikacją miejską) będzie Stadion – niegdyś Dziesięciolecia, dziś Narodowy – miejsce niezwykle istotne z punktu widzenia odgrywania silnej państwowości i umiędzynarodowienia, zarówno w latach 50-tych, jak i dziś. Opowiemy o tym, jak Stadion stał się największym w Europie targowiskiem, Jarmarkiem Europa, jak bardzo żywe było to miejsce, i w jaki sposób zostało ono uśmiercone poprzez inny wielki projekt tworzenia nowoczesnej Polski poprzez EURO 2012. Trzecim punktem spaceru będzie Plac Zbawiciela, który w ostatnich 10 latach stał się miejscem demonstrowania i kontestacji różnych wizji życia społecznego za sprawą prostej instalacji artystycznej – sławnej tęczy.

Helena Patzer – antropolożka, adjunkt w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN, prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Warszawskim. Jej zainteresowania badawcze obejmują antropologię migracji i rozwoju, metodologię badań terenowych, a także studia miejskie.
Krzysztof Pijarski – artysta posługującym się medium fotografii, adiunkt w łódzkiej Szkole Filmowej, historyk sztuki, tłumacz. Jako artysta tworzy wizualne archeologie muzeów, archiwów, krajobrazów, przestrzeni miejskich i innych „maszynerii reprezentacji”.

ORGANIZATOR

PARTNERZY

Konferencja naukowa
Łódź

Koordynacja:
dr hab. Błażej Brzostek
(Kierownik Działu Naukowego, Archiwizacji, Opracowania Zbiorów i Cyfryzacji NIAiU)

Transformacja – konferencja naukowa

Dział Naukowy, Archiwizacji, Opracowania Zbiorów i Cyfryzacji Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki planuje na czerwiec 2019 roku organizację konferencji naukowej poświęconej transformacji, jej przestrzennym aspektom i architekturze ostatnich trzydziestu lat. Wydarzenie będzie okazją do spotkania i rozmowy specjalistów z zakresu architektury i urbanistyki, historii architektury, teorii architektonicznej, historii, socjologii, antropologii, historii sztuki czy ekonomii.

Dokładny termin konferencji oraz szczegóły dotyczące wydarzenia podamy wkrótce.

Specjalna Strefa Transformacji
Łódź

Koordynacja:
Kacper Kępiński
(Kierownik Działu Projektów Zewnętrznych i Wystaw NIAiU)

Specjalna Strefa Transformacji

W ramach Specjalnej Strefy Transformacji w Łodzi przez tydzień rozmawiać będziemy z osobami zaangażowanymi w przemiany, jakie zaszły w mieście i w skali Polski w ostatnich trzech dekadach. Do współpracy zapraszamy osoby związane z architekturą i urbanistyką – zarówno projektowo, teoretycznie jak i analitycznie. Wsłuchamy się w głos lokalnych stowarzyszeń i inicjatyw, spojrzymy na przestrzeń z perspektywy historii architektury i socjologii. W ramach otwartych debat, wykładów i spacerów przeanalizujemy pozytywne i negatywne skutki przemian w mieście. Tymczasowa wystawa, która towarzyszyć będzie tym działaniom, podsumuje ważne wydarzenia w architekturze, związane z nią kwestie ekonomiczne i społeczne i pozwoli zaprezentować wyniki prac lokalnych aktywistów i aktywistek. Analizując dotychczasowe doświadczenia zastanowimy się nad strategiami na przyszłość.

Dokładny termin oraz szczegóły dotyczące wydarzenia podamy wkrótce.

Krajobraz transformacji
Paweł Pierściński – wystawa
Kielce / Starachowice

Koordynacja:
Kacper Kępiński
(Kierownik Działu Projektów Zewnętrznych i Wystaw NIAiU)

Wystawa fotografii Pawła Pierścińskiego

Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki przygotowuje w tym roku projekt poświęcony świętokrzyskim krajobrazom transformacji. Bazując na bogatym archiwum fotografii Pawła Pierścińskiego zorganizowana zostanie wystawa w kieleckim Instytucie Dizajnu, poświęcona niepublikowanej części jego zbiorów, a dotyczącej świętokrzyskich krajobrazów i architektury (post)industrialnej.

Krajobraz transformacji

Równocześnie do planowanej wystawy fotograficznej w Kielcach, planowane są działania terenowe, animacyjne i edukacyjne w Starachowicach – mieście doświadczonym przez załamanie się poprzedniego systemu i bolesne zmiany związane z przekształceniami w funkcjonującej tam Fabryce Samochodów Ciężarowych „Star”. Historia przemysłowego ośrodka wraz z fotografiami Pawła Pierścińskiego będzie punktem wyjścia do interwencji w przestrzeni miasta oraz organizacji warsztatów i spotkań poświęconych dziedzictwu postindustrialnemu.

Dokładny termin oraz szczegóły dotyczące wydarzeń podamy wkrótce.

Kuratorzy:
Ewa Tatar (Galeria Arsenał)
Tomasz Fudala (Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie)
Współpraca:
Dominika Janicka (Instytut Dizajnu w Kielcach)

ORGANIZATOR

PARTNERZY

X