Ściana wschodnia. Architektura Zbigniewa Karpińskiego

Supernowoczesna, wielkomiejska i modna, skrojona na miarę centrum europejskiej metropolii – taka była Ściana Wschodnia w pierwszych dekadach swojego istnienia. Wielkie założenie urbanistyczne i wypełniająca je wybitna architektura powstawały jako część budzącego się po odwilży 1956 roku życia kulturalnego i miejskiego. Pasaż Śródmiejski z nowoczesnymi domami handlowymi, wieżowcami i pawilonową, modernistyczną architekturą miały być wyrazem nowych ambicji środowiska twórczego i władz państwowych. Projekt był symbolem nowego kierunku w rozwoju Warszawy i Polski, miejscem na pokaz, enklawą Zachodu w bloku wschodnim. Ściana Wschodnia wraz z Domami Towarowymi Centrum, Rotundą, Sezamem, Zodiakiem, Universalem i kinem Relax stawiała centrum Warszawy na równi z podobnymi realizacjami w Sztokholmie, Rotterdamie czy Paryżu. Wykraczając daleko poza jakości przestrzenne, zajęła istotne miejsce w popkulturze, jest obecna w życiu codziennym warszawiaków i – rozpoznawalna w skali całego kraju – buduje ważny fragment tożsamości stolicy.
Zbigniew Karpiński, główny projektant założenia, kierujący zespołem i koordynujący prace na Ścianie Wschodniej, jest drugim obok swojego największego dzieła, bohaterem ekspozycji. Szczególną uwagę poświęcamy jego projektom budynków i osiedli śródmiejskich, poszukiwaniu typologii i kształtowaniu miejsca styku budynku i przestrzeni publicznej.
Ściana Wschodnia ukazana jest z dwóch perspektyw – przestrzennej i kulturowej. Jakość architektoniczna i urbanistyczna projektu, przemiany od konkursu po realizację zostały pokazane w kontekście ich społecznego odbioru. Wystawa prezentuje życie, które wypełniło Ścianę Wschodnią – jej codzienność, przypisywane jej znaczenia i szczególną pozycję jako kultowego miejsca rozrywki, handlu, spotkań, barów i sklepów, tła dla wielkich wydarzeń propagandowych. Przyglądamy się przekształceniom, którym ta unikatowa i zabytkowa już przestrzeń poddawana jest w ostatnich dekadach.  Wykraczając poza historyczne opracowanie, zastanawiamy się, czym Ściana Wschodnia jest dla współczesnej Warszawy i jakie wnioski możemy wyciągnąć na przyszłość z doświadczeń Karpińskiego i jego zespołu.

Zobacz przewodnik online

Skan 3D wystawy

Oprowadzanie kuratorskie online

 

Wystawa czasowo zamknięta.

 

Program wydarzeń online 2021

27.03 (sobota), godz. 12.00 – warsztat dla dzieci online
Neonowe miasto
Prowadzenie: Anna Brzezińska-Czerska i Katarzyna Zachara (Zodiak)
Obowiązują zapisy: https://app.evenea.pl/event/neonowypasaz/

Co łączy nieistniejące neony Domów Towarowych Centrum, obecne Bulwary Wiślane i przyszłe tunele zachodniej nitki metra? Podobna długość! Warszawę rozświetlano niegdyś neonami z niebywałym rozmachem. Przekonamy się o tym, przyglądając się historii neonów Warsa, Sawy i Juniora. Spojrzymy też na inne świetlne reklamy Ściany Wschodniej, m.in. pawilonu Zodiak i kina Relax. Zainspirowani wirtualną wycieczką wykonamy własne prace plastyczne, które – podobnie jak neony – zaświecą w ciemności!
Materiały potrzebne do udziału w zajęciach będą do odbioru w Zodiaku Warszawskim Pawilonie Architektury (Warszawa, Pasaż Wiecha 4) do piątku, 26 marca. Istnieje także możliwość otrzymania ich pocztą – konieczna jest jednak wówczas deklaracja do niedzieli, 21 marca.

 

30.03 (wtorek), godz. 18.00 – rozmowa online
Ucząc się Ściany Wschodniej
Prowadzenie: Kacper Kępiński
Link do transmisji YouTube

Modernizm miał odwagę proponować rozwiązania pionierskie i przełomowe, eksperymentując z klasyczną formą architektoniczną i urbanistyczną. Projekty, które powstawały w trudnych, powojennych czasach, miały ambicje rozwiązywać problemy funkcjonalne, przestrzenne i społeczne odbudowujących się miast. Podobne zadania stawiano Ścianie Wschodniej – łatając zniszczoną tkankę, łączyła nowoczesną architekturę z pozostałościami dawnego śródmieścia. Projekt wprowadzał do Warszawy zupełnie nową skalę, typologie i funkcje, stając się manifestem nowoczesnego miasta.
Odrzucone na kilkadziesiąt lat idee powojennego modernizmu, dziś znów zyskują na aktualności. Po kilku dekadach dominacji komercyjnej architektury i urbanistyki, korzystającej często z postmodernistycznych odwołań do dziewiętnastowiecznych typologii, introwertycznych i zamkniętych osiedli oraz centrów handlowych, następuje stopniowy odwrót od takiego budowania. Czy odpowiedzią na współczesne problemy miast będzie więc nowy modernizm? Jakie lekcje możemy wynieść z projektu zespołu Zbigniewa Karpińskiego i które z jego założeń pozostają wciąż aktualne? W jaki sposób chronić dziedzictwo modernizmu, które zdążyło zyskać już status zabytku?
Udział wezmą:
Zygmunt Borawski – architekt, założyciel i wspólnik biura A-A Collective, z którym obecnie realizuje projekt Placu Centralnego w Warszawie, wieloletni redaktor działu Architektura i Design w Kwartalniku Przekrój.
MiastoPracownia (Barbara Nawrocka, Dominika Wilczyńska) – architektki, projektantki aranżacji wystawy „Ściana Wschodnia. Architektura Zbigniewa Karpińskiego”. Skupiają się na projektowaniu miejsc spotkań – od przestrzeni publicznych, przez domy kultury po meble.
Joanna Kusiak – socjolożka i badaczka miast, pracowniczka naukowa w dziedzinie urbanistyki i studiów miejskich. Autorka książki „Chaos Warszawa. Porządki przestrzenne polskiego kapitalizmu”.

 

22.02 (poniedziałek), godz. 18.00 – rozmowa online
Architekci zmian w przestrzeni Ściany Wschodniej
Prowadzenie: Hubert Trammer
Link do transmisji YouTube

Zmiany zachodzące w przestrzeni warszawskiej Ściany Wschodniej są przedmiotem licznych dyskusji, wpisujących się w ogólną refleksję na temat ochrony architektury z drugiej połowy dwudziestego wieku. Są one częścią szerszej debaty – dotyczącej tego, w jakim stopniu dzieła architektury powinny podlegać ochronie, a na ile mogą być przekształcane lub zastępowane nowymi. Na wystawie „Ściana Wschodnia. Architektura Zbigniewa Karpińskiego” i w treści wykładów towarzyszących można znaleźć krytyczne odniesienia do zmian realizowanych w przestrzeni Ściany Wschodniej.
Udział wezmą:
Henryk Łaguna i Dariusz Hyc z pracowni MAAS, której projekt wspólny z pracownią Bulanda Mucha Architekci w 2004 roku zajął pierwsze miejsce w konkursie na koncepcję rewitalizacji otoczenia DT Wars, Sawa i Junior (w tym Pasażu Wiecha) w Warszawie. Był on zorganizowany na zlecenie firmy DTC RE – właściciela d. Domów Towarowych „Centrum” przez Oddział Warszawski SARP we współpracy z Naczelnym Architektem Miasta Michałem Borowskim. Pracownia MAAS zrealizowała w przestrzeni Ściany Wschodniej przekształcenie Pasażu, nadbudowę i przekształcenie elewacji domów towarowych, oraz będący na ukończeniu pawilon u zbiegu ulicy Chmielnej i Pasażu Wiecha.
Bartłomiej Gowin z biura Gowin/Siuta, które dzięki zwycięstwu w konkursach zrealizowało nową wersję Rotundy PKO i przekształcenie przestrzeni przylegającej do nowego pawilonu Zodiak. Pierwszy z nich to konkurs architektoniczny CHANGING THE FACE, współorganizowany w 2013 roku przez PKO Bank Polski, firmę DuPont, Oddział Warszawski SARP oraz Polski Oddział Green Building Council. Drugi to konkurs zorganizowany w 2015 roku przez Oddział Warszawski SARP we współpracy z miastem stołecznym Warszawa i firmą Lafarge.
Piotr Bujnowski, który, wraz z Martinem Tröthanem z wiedeńskiego biura Ernst Hoffmann, jest autorem będącego na ukończeniu wieżowca Widok Towers powstającego na miejscu wyburzonego biurowca Universal.
Całość rozpoczniemy od krótkich prezentacji zaproszonych architektów, którzy wyjaśnią, jaka koncepcja i założenia stały za ich realizacjami w przestrzeni Ściany Wschodniej. Większość czasu poświęcimy na wspólnie zadawane pytania, odpowiedzi oraz wymianę refleksji.
_
MAAS – pracownia architektoniczna założona w 1997 roku przez architektów Dariusza Hyca i Henryka Łagunę. Zrealizowała liczne domy mieszkalne jedno i wielorodzinne, obiekty biurowe i produkcyjne, a także projekty dotyczące obiektów istniejących. Oprócz zmian w przestrzeni Ściany Wschodniej są wśród nich rekonstrukcje pawilonów dworców Warszawa Ochota i Warszawa Powiśle, oraz przebudowa i rozbudowa dawnego Hotelu Saskiego, a także dawnego zespołu Holland Park.
GOWIN/SIUTA – autorskie biuro projektowe założone w roku 2013 przez architektów Bartłomieja Gowina i Krzysztofa Siutę. Domeną pracowni są projekty budynków biurowych, użyteczności publicznej, obiektów kultury oraz projekty z zakresu planowania przestrzennego. Pracownia zajmuje się również opracowywaniem projektów mieszkaniowych, handlowych oraz przemysłowych, a także projektami wnętrz wraz z wyposażeniem indywidualnym.
Piotr Bujnowski – prowadzi od 2014 roku własną pracownię. Realizuje budynki biurowe, edukacyjne i mieszkalne. Jest laureatem konkursów architektonicznych. Między innymi na Izbę Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli, kompleks szkolny w Białołęce i budynek Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego (wspólnie z Projekt Praga).

 

20.01 (środa), godz. 19.00 – wykład
Wielkie projekty urbanistyczne – rówieśnicy Ściany Wschodniej
Prowadzenie: Hubert Trammer
Link do transmisji YouTube

Konkurs na Ścianę Wschodnią, w którym wybrano projekt zespołu Zbigniewa Karpińskiego rozstrzygnięto w roku 1958, realizacja założenia została ukończona w roku 1970. Ściana Wschodnia jest reprezentatywna dla tego czasu. Powstało wówczas w świecie wiele całościowych projektów urbanistycznych, a duża część z nich została zrealizowana. Podczas wykładu przyjrzymy się wybranym wielkim projektom urbanistycznym powstałym w tym czasie na świecie – zarówno zrealizowanym jak i pozostałym na etapie koncepcji – będącym rówieśnikami Ściany Wschodniej. Wykład da fragment obrazu tego co działo się w urbanistyce świata w czasach gdy powstawała warszawska Ściana Wschodnia.

 

 

27.01 (środa), godz. 18.00 – wykład
Architekci epoki przełomu
Prowadzenie: Grzegorz Mika
Link do transmisji YouTube

W latach trzydziestych Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej ukończyło wielu zdolnych studentów i studentek, reprezentujących młodą generację osób urodzonych z początkiem XX wieku. Wychowani w środowisku pionierów nowoczesnej architektury, w duchu patriotyzmu II RP, pragnęli tworzyć nowoczesny kraj poprzez nowoczesną architekturę i urbanistykę w małej i wielkiej skali. Wśród nich były takie osoby jak Zbigniew Karpiński, Jan Bogusławski, Barbara Brukalska, Zbigniew Wacławek, zespół Tygrysów, Stanisław Agaton Jankowski, Zbigniew Ihnatowicz, Zygmunt Stępiński, Maciej Nowicki, Marek Leykam, Jerzy Hryniewiecki oraz inni. Niejeden z twórców już przed 1939 zdobył uznanie i rozpoznawalność, wygrywając konkursy, realizując projekty budynków, plakatów, mebli oraz wnętrz. Co projektowali i czy mieli swój własny styl? Jak potoczyły się losy najmłodszej generacji? Czy było to „pokolenie Kolumbów”? Jak odnaleźli się w nowych realiach po 1945? Jakie były losy kolegów i współpracowników Zbigniewa Karpińskiego, oraz jaki był wpływ przedwojennej generacji na powojenną polską architekturę nowoczesną?

Archiwum wydarzeń online 2020

28.10 (środa), godz. 18.00 – wykład
Serce miasta. Jak w XX wieku projektowano śródmieścia

Prowadzenie: Anna Cymer

Link do transmisji online: Youtube

Ściana Wschodnia jest jednym z największych i najbardziej znaczących śródmiejskich założeń urbanistycznych, zrealizowanych w Polsce. W czasie, gdy powstawała, nie ustępowała innym tego typu koncepcjom realizowanym w Europie – w latach 50. i 60. podobne wielofunkcyjne, miastotwórcze przestrzenie budowano w  , Wielkiej Brytanii, Holandii, Skandynawii. Przyglądając się warszawskiemu projektowi Zbigniewa Karpińskiego w tym szerszym, międzynarodowym kontekście prześledzimy ewolucję XX-wiecznych śródmiejskich projektów. Zobaczymy, jak zmieniały się pomysły na zagospodarowanie centrów miast od końca II wojny światowej do czasów nam współczesnych.
9.11 (poniedziałek), godz. 18.00  – wykład
Warszawa lat 60. – życie w mieście niedo-odbudowanym

Prowadzenie: dr hab. Błażej Brzostek (NIAiU)

Link do transmisji online: YouTube

Podczas wykładu przeniesiemy się do Warszawy lat 60. – stolicy, która powoli dźwigała się z traumy powojennych zniszczeń. W jaki sposób funkcjonowało życie społeczne w przestrzeniach miasta, którego rany wojenne się nie zasklepiły, a wielkie projekty odbudowy zostały tylko w części zrealizowane? Przyjrzymy się życiu codziennemu w mieście, które zbliżało się do przedwojennego zaludnienia, ale w niewielkiej mierze stanowiło kontynuację kulturową tamtej stolicy.
18.11 (środa), godz. 18.30 – wykład
Ściana Wschodnia. Dekonstrukcja

Prowadzenie: prof. ASP dr hab. Waldemar Baraniewski

Link do transmisji: Youtube

Krytycy architektury są zgodni – Ściana Wschodnia to wybitny projekt modernistycznej przestrzeni wielkomiejskiej, niepowtarzalny w skali kraju. Zbudowany na kilku planach i perspektywach kompleks tworzył swoistą przestrzenną mozaikę. Jak to się zatem stało, że kolejne elementy tego komplementarnego dzieła znikały? Sezam, Rotunda, Universal, modernizacja Pasażu Śródmiejskiego – jaki krajobraz wyłania się ze zmian, które zaszły w tej przestrzeni? Czy tę mozaikę uda się jeszcze poskładać w kompletną całość, przyjazną miastu i mieszkańcom? O projekcie Ściany Wschodniej i przemianach, jakie przeszła po 1989 roku, a także o perspektywach jej rehabilitacji opowie prof. Waldemar Baraniewski.
23.11 (poniedziałek), godz. 18.00 – spotkanie
Subiektywnie. Pasaż oczami młodych badaczy

Prowadzenie: Marta Baranowska (Lokalny), Aleksandra Litorowicz (Fundacja Puszka), Karol Wittels (Fundacja Obserwatorium)

Link do transmisji: Youtube

Zapraszamy do udziału w spotkaniu podsumowującym pracę grupy warsztatowej młodych projektantów i badaczek. Przez miesiąc uczestnicy i uczestniczki cyklu „Narzędziownik badacza miejskiego” przyglądali się otoczeniu pawilonu Zodiak i Pasażowi Wiecha – zbierali informacje, analizowali je, a swoje wnioski przełożyli na infografiki i mapy. Co możemy z nich odczytać? Jakie zjawiska udało im się zaobserwować? Jak Pasaż Wiecha funkcjonuje dziś w porównaniu do swojego oryginalnego kształtu? Celem „Narzędziownika” było nie tylko zaznajomić osoby uczestniczące z metodami badania przestrzeni miejskiej, lecz także wprowadzić nowe, świeże spojrzenie do dyskusji o tym obszarze miasta.
25.11 (środa), godz. 18.00 – wykład
Zbigniew Karpiński i Ściana Wschodnia. Architekt i jego dzieło życia

Prowadzenie: dr Andrzej Skalimowski (NIAiU)

Link do transmisji: Youtube

Zbigniew Karpiński był jednym z tych architektów, których twórczość silnie wpłynęła na kształt powojennej Warszawy. Wyspecjalizowany w realizacjach biurowych (m.in. gmachy Metalexportu między ul. Mokotowską i Kruczą czy biurowiec Gmachu Polskich Wydawnictw Gospodarczych – Motozbytu na ul. Świętokrzyskiej), bezpośrednio kształtował kwartał tzw. warszawskiego city administracyjnego. Jednak zwieńczeniem kariery, a zarazem największą realizacją w jego dorobku, była warszawska Ściana Wschodnia: rozległy, nowoczesny i miastotwórczy kompleks mieszkalno-handlowy, który symbolicznie zrywał z realizmem socjalistycznym rozpoczynając zarazem proces powrotu architektury polskiej do trendów Zachodu.
2.12 (środa), godz. 18.00 – wykład
Piękna, trudna, ulotna. Architektura powojennego modernizmu

Prowadzenie: Patrycja Jastrzębska (NIAiU)

Link do transmisji: Youtube

„Wspaniała, pełna przestrzeni, lekka i krucha budowla” – tak o pawilonie Chemii przy ul. Brackiej mówił szwajcarski architekt Christian Kerez, uczulając na większą dbałość o ochronę takiej architektury. Niespełna tydzień po tej wypowiedzi pawilon legł w gruzach. Paradoksalnie, obiekt który pojawił się na jego miejscu – Vitkac – jest architektonicznym zaprzeczeniem lekkości i otwartości swojego poprzednika. Taki los dotyczy wielu modernistycznych realizacji – kojarzone z poprzednim systemem politycznym,  ulegały powolnej degradacji, by wreszcie zostać zastąpione większymi i nowocześniejszymi realizacjami. Niektórym z nich udało się jednak przetrwać próbę czasu, a my zaczynamy doceniać piękno tej architektury. O nieoczywistym pięknie i ulotności architektury powojennego modernizmu na warszawskich przykładach opowie Patrycja Jastrzębska, autorka inicjatywy Tu było, tu stało – poświęconej ochronie dziedzictwa architektonicznego Warszawy.
10.12 (czwartek), godz. 18.00 – debata
Powojenny modernizm. Perspektywy rehabilitacji – nowe wyzwania

Goście: dr hab. Waldemar Baraniewski (prof. ASP), dr hab. inż. arch. Bolesław Stelmach (Dyrektor NIAiU, prof. PŁ), dr Michał Wiśniewski (Instytut Architektury), dr hab. Katarzyna Zalasińska (Dyrektorka Departamentu Ochrony Zabytków MKiDN)

Moderacja: Patrycja Jastrzębska (NIAiU)

Transmisja: YouTube

Katowicki dworzec kolejowy „Brutal”, warszawski Supersam, olsztyński Powszechny Dom Towarowy Dukat, lubelskie kino Kosmos – to przykłady wybitnej architektury powojennego modernizmu, które zniknęły z przestrzeni miast polskich po 1989 roku. Ucierpiały też założenia urbanistyczne, czego doskonałym przykładem jest warszawska Ściana Wschodnia. Refleksja nad wartością tego dziedzictwa przyszła późno, z pewnością za późno dla wielu architektonicznych znakomitości, jak choćby tych wyżej wymienionych. W ostatnich latach obserwujemy jednak już nie tylko zwiększone społeczne zainteresowanie tą architekturą, lecz także skuteczne próby jej ochrony. Nie zastanawiamy się, czy chronić, ale jak to robić stojąc przed konserwatorskimi dylematami. Wektor dyskusji przechylił się w kierunku perspektyw ochrony architektury sprzed trzech, czterech dekad. Jednak czy wszystko zostało już zrobione w zakresie skutecznej ochrony powojennego modernizmu? Jakie wyzwania przed nami nadal stoją? Jak powinniśmy systemowo chronić tę urbanistykę i architekturę? Jakie mamy perspektywy na rehabilitację modernistycznych blokowisk doby PRL-u? Co z doświadczeń walki o ochronę tej architektury możemy wykorzystać w upominaniu się o młodsze dziedzictwo?

KOLOFON

Organizator: Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki
Współorganizator: m.st. Warszawa, SARP Oddział Warszawski
Kurator naukowy: dr hab. inż. arch. Bolesław Stelmach, prof. PŁ
Kurator: Kacper Kępiński
Produkcja: Dominika Dragan-Alcantara, Kacper Kępiński (współpraca)
Kwerenda archiwalna: Andrzej Skalimowski
Architektura wystawy: Miastopracownia – Barbara Nawrocka, Dominika Wilczyńska
Projekt graficzny: Katarzyna Nestorowicz
Program towarzyszący: Patrycja Jastrzębska
Komunikacja:  Marta Baranowska, Dominika Dragan-Alcantara, Dominik Witaszczyk
Konsultacje merytoryczne: Błażej Brzostek, Andrzej Skalimowski, Tomasz Sławiński
Przygotowanie zdjęć do druku: Zbigniew Kordys
Redakcja: Ewa Ślusarczyk
Tłumaczenia: Dorota Wąsik
Wykonanie aranżacji: Artmontage
Współorganizacja: Anna Brzezińska-Czerska, Monika Komorowska, Katarzyna Sałbut, Artur Wosz, Katarzyna Julia Zachara
Podziękowania: Marek Karpiński, Mikołaj Nowak-Rogoziński, Robert Jarosz, Tomasz Fudala, Bożena Drygas, Ilona Karwińska, Grzegorz Mika, Marlena Happach, Zygmunt Borawski
Partnerzy: Narodowe Archiwum Cyfrowe, Archiwa Państwowe, Szkoła Filmowa w Łodzi, Muzeum Neonów
Patroni medialni: Architektura&Biznes, Architektura-murator, Czas Kultury, TVP3 Warszawa, TVP Kultura, Stolica
Patronat honorowy: Zarząd Główny Stowarzyszenia Architektów Polskich
Współpraca: Neon Muzeum, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych, Narodowy Instytut Audiowizualny, Polska Agencja Prasowa, Ośrodek KARTA, Telewizja Polska, Archiwum SARP, Figaro film, Wytwórnia Filmów Oświatowych