Zbigniew Tucholski
Przestrzeń techniki. Przestrzeń podziemna

Jedną z perspektyw badawczych istotnych z punktu widzenia historii techniki jest wpływ infrastruktury technicznej na ukształtowanie architektury krajobrazu, a także szerszy kontekst kulturowy i symboliczny. W Ogrodzie Saskim obiekty techniczne pierwszego wodociągu warszawskiego – wodozbiór i sadzawka, stały się częścią inspirowanej antycznymi wzorcami aranżacji krajobrazu. Budowle te stały się równocześnie dominantami jego osi widokowych. Wpływ infrastruktury technicznej na kształt założeń urbanistycznych i krajobrazowych jest ważną, ale często pomijaną perspektywą badawczą.
Analiza historii infrastruktury pierwszego wodociągu warszawskiego w Ogrodzie Saskim ze względu na jego sieciowy układ wymaga zbadania zagadnień związanych z powstawaniem, rozwojem i eksploatacją całego systemu. Pierwszy wodociąg warszawski zaprojektował inżynier komunikacji Feliks Pancer, po jego śmierci projekt został zmieniony przez architekta i budowniczego Henryka Marconiego. W latach 1852–1854 na terenie parku Saskiego zbudowano wodozbiór. Klasycystyczna budowla wzniesiona według projektu H. Marconiego była pierwszą wieżą ciśnień wodociągu warszawskiego. Nieopodal wodozbioru wykopano „sadzawkę” stanowiącą dodatkowy zbiornik dla nadmiaru wody z wodozbioru i wodociągu. Pompy parowe na stacji przy zbiegu ul. Dobrej i ul. Karowej przez podziemny rurociąg wtłaczały wodę do górnego i dolnego zbiornika wodozbioru w Ogrodzie Saskim, który zasilał sieć miejską, fontanny, zdroje uliczne i hydranty przeciwpożarowe. Budowa systemu wodociągowego ze stacją pomp rzecznych, napędzanych maszynami parowymi, umożliwiła również budowę fontann.[…] Zarówno wodozbiór, jak i fontanna mają duże znaczenie nie tylko jako zabytki techniki, ale także jako elementy krajobrazu kulturowego Ogrodu Saskiego.
Istotny jest kontekst symboliczny, oprócz bowiem reliktu Pałacu Saskiego (kolumnady Idzikowskiego), jakim jest Grób Nieznanego Żołnierza, zegara słonecznego i 21 rzeźb, wodozbiór oraz fontanna są jedyną zachowaną in situ pierwotną substancją historyczną na terenie ogrodu. Być może pod powierzchnią ziemi zachowane są fragmenty rur żeliwnych pierwszego wodociągu, stanowiące interesujący przedmiot badań z punktu widzenia archeologii przemysłowej. Przebieg pierwszej sieci Wodociągu Warszawskiego powinien być objęty sondażowymi badaniami archeologicznymi, które umożliwiłyby stwierdzenie, czy zachowały się części przewodów pierwszego wodociągu. Badania takie umożliwiłyby ścisłą lokalizację zachowanych odcinków, weryfikację ich przebiegu na podstawie archiwalnych źródeł kartograficznych i naniesienie ich na współczesnych mapach. Bardzo istotne byłoby pozyskanie do celów muzealnych fragmentów przewodów różnych średnic wraz z zaworami pochodzących z pierwszego wodociągu. Artefakty te mogłyby stać się cennymi eksponatami Muzeum Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie. Analiza przeprowadzona przy użyciu nowoczesnego instrumentarium inżynierii może rozszerzyć wiedzę na temat technologii i materiałów zastosowanych do produkcji rur pierwszego wodociągu, a także techniki ich połączeń oraz konstrukcji sieci. […]
Wartość zabytkową pierwszego wodociągu warszawskiego rozpatrywać można na dwóch poziomach – nie tylko jako zabytku architektury i sztuki, a równocześnie techniki i inżynierii miejskiej. Relikty wodociągu na terenie Ogrodu Saskiego utrzymały swą pierwotną funkcję – wodozbiór stanowi bowiem rezerwowy zbiornik przeciwpożarowy Teatru Wielkiego. Najbardziej pożądaną formą ochrony zabytków techniki jest utrzymanie lub przywrócenie pierwotnej funkcji historycznej. Wykorzystywane zgodnie ze swym pierwotnym przeznaczeniem odtwarzają fragment historycznego kontekstu kulturowego i technicznego. Utrzymanie funkcji wodozbioru, będącego częścią czynnego od prawie 200 lat systemu wodociągowego, jest dodatkową wartością tego cennego zabytku. […]

Z. Tucholski, Przestrzeń techniki. Przestrzeń podziemna, w: Miejsca trudne – transdyscyplinarny model badań. O przestrzeni placu Piłsudskiego i placu Defilad, Warszawa 2019, s. I-265-267.

(Ilustracja: Wodozbiór w Saskim Ogrodzie, rys. Wojciech Gerson, druga połowa XIX wieku, 1 graf.: litogr.; kompoz. 14,2×24,5 cm, z napisami 17,3×25,6 cm, BN G.5685, POLONA)