Kazimierz Wejchert (urodzony 14 marca 1912 r. w Smoleńsku, zmarł 3 maja 1993 r. w Warszawie) oraz Hanna Adamczewska-Wejchert (urodzona 29 lipca 1920 r. w Radomiu, zmarła 2 stycznia 1996 r. w Tychach) byli wybitnymi architektami i urbanistami uznanymi za autorytety w dziedzinie kształtowania przestrzeni miast polskich.

W 1982 roku otrzymali najwyższe wyróżnienie w branży architektonicznej – Honorową Nagrodę SARP.

Działalność dydaktyczna Kazimierza i Hanny Wejchertów

Kazimierz i Hanna Wejchertowie byli absolwentami Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, gdzie oboje z czasem otrzymali tytuły profesorów w dziedzinie urbanistyki. W latach 1947-1948 Kazimierz Wejchert zostaje kierownikiem pracowni urbanistycznej w Katedrze Urbanistycznej na Politechnice Warszawskiej. Natomiast jego żona Hanna Adamczewska-Wejchert przez wiele lat zajmowała się kształceniem studentów w zakresie zasad budowy miast.

Na początku lat 50. XX w. przy współudziale absolwentów Wydziału Architektury powstają liczne plany zagospodarowania przestrzennego nie tylko zniszczonej po wojnie Warszawy, ale również innych mniejszych miast. Największym sukcesem omawianego okresu było powstanie 64 uproszczonych planów urbanistycznych dla zachodnich miast tzw. Ziem Odzyskanych w tym wielu aglomeracji na obszarze Śląska. Wejchertowie stworzyli koncepcje zagospodarowania przestrzennego między innymi Olsztyna (1947-1949), Chorzowa, Katowic, Rudy Śląskiej (1949-1951), Starachowic, Pawłowic oraz Poznania. Architekci byli również laureatami licznych konkursów projektowych: w Zabrzu, Częstochowie, Warszawie (m.in. plac Teatralny, plac Dzierżyńskiego, centrum Pragi) oraz budownictwa mieszkalnego w Nowych Tychach.

Małżeństwo architektów oprócz sukcesów odnoszonych na polu zawodowym miało znaczny wkład w działalność dydaktyczną – ich jednym z większych osiągnięć był rozwój i udoskonalenie przedwojennego programu nauczania urbanistyki. Wprowadzili między innymi autorskie wykłady: „Zasady budowy miast”, „Elementy kompozycji urbanistycznej” oraz liczne ćwiczenia projektowe. W latach 70. XX w. Kazimierz Wejchert uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego oraz  został dyrektorem Instytutu Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Politechniki Warszawskiej. Wspólnie z żoną założył w nim redakcję, w której powstaje wiele publikacji dokumentujących osiągnięcia naukowe pracowników w dziedzinie urbanistyki oraz podręczniki pomocnicze w nauce zawodu. Merytoryczny nadzór nad powstawaniem tekstów sprawowała Hanna Adamczewska-Wejchert, która jest autorką książek: „Domy atrialne”, „Kształtowanie zespołów mieszkaniowych” oraz „Małe miasta”. Natomiast również Kazimierz Wejchert wydał „Miasteczko polskie”, „Nowe Tychy”, „Miasto na warsztacie” oraz „Elementy kompozycji urbanistycznej”.

Nowe Tychy – wspólna koncepcja urbanistyczna małżeństwa Wejchertów

W 1951 r. rozstrzygnięto konkurs na projekt planu przestrzennego powstającego w konurbacji Górnośląskiej miasta Nowe Tychy. Zwycięstwo odniósł warszawski zespół architektów i urbanistów pod kierownictwem Kazimierza Wejcherta i Hanny Adamczewskiej. Idea budowy miasta powstała w ramach tzw. planu sześcioletniego (1950-1955). Jak pisała Agnieszka Ociepa-Weiss: „Budowa Nowych Tychów rozpocznie się w marcu 1951. Ma powstać miasto, które odciąży pobliskie Katowice, stając się zarazem idealnym projektem socrealistycznym” (cyt. za: A. Ociepa-Weiss „ Miasto bez przeszłości” [w:] „Karta 93/2017; „Ból Rosji”, s 101).

Głównym założeniem projektowym było zbudowanie obok niewielkiego miasta liczącego 13 tysięcy mieszkańców nowej aglomeracji liczącej 100 tysięcy ludności. Miało być ono głównie zapleczem mieszkalnym dla ludzi pracujących w okolicznych ośrodkach Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Projekt Wejchertów najpierw zakładał zaprojektowanie linii kolejowej, a następnie osiedla oraz tkanki miejskiej. Układ miasta był czytelny z wydzielonymi miejscami na strefy użyteczności publicznej, mieszkalnej, rekreacyjnej oraz zielonej. Według socrealistycznych wzorców pod względem architektury i urbanistyki zostały zaprojektowane jedynie dwa osiedla oznaczone literami A (projektu Tadeusza Teodorowicza-Todorowskiego) i B (projektu Wejchertów). W osiedlu B architekci zdecydowali się na postawienie nowych budynków mieszkalnych pomiędzy starymi. Ciekawostką jest, że Wejchertowie nazywali to osiedle „romantycznym” – ze względu na swobodne linie ulic, które zostały dostosowane do kształtu terenu, oraz otwartą z wielu miejsc perspektywę na wieżę starego kościoła. Kolejno Wejchertowie zaprojektowali osiedla C i E. W pierwszym dominują nawiązania do tradycji – pierzejowa zabudowa ulic oraz wysokie dwuspadowe dachy. W krajobraz wkomponowane zostały obiekty użyteczności publicznej: dwa ośmiokondygnacyjne przy alei Bielskiej i dwa wieżowce. Osiedle E to także teren o tradycyjnej zabudowie, jednak możemy na nim odnaleźć budynki zaprojektowane już w duchu modernizmu – obiekty szkolne oraz budynek Klubu Górniczego NOT. Proces kształtowania koncepcji urbanistycznej miasta powstawał od 1951 r. do lat 80 XX w. pod ścisłą kontrolą Kazimierza i Hanny Wejchertów.

Zdjęcie główne: plac Dzierżyńskiego (ob. plac Bankowy) autor: Rutowska Grażyna, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

 

Wybrane realizacje:

1947-1940 – Starachowice (plan zagospodarowania przestrzennego)

Od 1951 r. – Nowe Tychy (plan zagospodarowania miasta)

1951– plan zagospodarowania Chorzowa, Katowic, Rudy Śląskiej

1955 – projekt placu Teatralnego i placu Dzierżyńskiego w Warszawie

1956-1960 – budynek „Chełmek” w Tychach

1958 – plan zagospodarowania przestrzennego centrum Pragi

1958-1960 – budynek Klubu Górniczego NOT w Tychach

1960 – projekt urbanistyczno-architektoniczny placu Wiosny Ludów w Poznaniu

 

Źródła:

www.sarp.org.p [dostęp: 15.11.2018 r.]

http://www.kaiu.pan.pl/ [dostęp: 15.11.2018 r.]

http://muzeum.tychy.pl/wystawa/profesor-kazimierz-wejchert-w-stulecie-urodzin/ [dostęp: 15.11.2018 r.]

https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/kazimierz-wejchert,47897.html [dostęp: 15.11.2018 r.]

http://www.inmemoriam.architektsarp.pl [dostęp: 15.11.2018 r.]

Ociepa-Weiss „ Miasto bez przeszłości” [w:] „Karta 93/2017; „Ból Rosji”, s. 100-109.

Anna Cymer, „Architektura w Polsce 1945–1989”, s. 105-110.

http://www.kaiu.pan.pl/images/stories/4.2011pdf/J.M.Chmielewski.cz1.pdf [dostęp: 17.11.2018 r.]

http://www.unikatowetychy.pl/pl/etap,2,osiedla-b-c-i-e [dostęp: 17.11. 2018 r.]