Jan Bogusławski znany jest głównie z odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. Był to jednak przede wszystkim wszechstronny architekt, który oprócz projektowania budynków mieszkalnych – prywatnych i wielorodzinnych oraz użytkowych, zajmował się także projektowaniem wnętrz oraz mebli. Honorową Nagrodę SARP za całokształt twórczości otrzymał w 1976 roku.

Jan Bogusławski – „kontynuator spraw dawnych”

Profesor Jan Bogusławski (12.05.1910 – 03.05.1982) ukończył Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej w 1933 roku. W latach 1934-35 studiował również w École des Beaux Arts w Paryżu. W okresie 1950-55 był profesorem Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Poznaniu w Katedrze Wnętrz i Sprzętu, a w 1969 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego swojej macierzystej uczelni. Walczył w kampanii wrześniowej i od października 1939 aż do 1945 roku przebywał w obozie jenieckim w Woldenbergu, gdzie prowadził wykłady z historii sztuki oraz ćwiczenia projektowe, zajmował się też projektowaniem dekoracji do obozowego teatru.

Przyjaciel Bogusławskiego – Jerzy Hryniewiecki – określił go jako „kontynuatora spraw dawnych”, gdyż nowe tworzone przez Bogusławskiego formy były pewną kontynuacją form już wcześniej istniejących. Najlepiej widać to w projektach wyposażenia wnętrz jego autorstwa.

Meble i wnętrza oraz synteza sztuk

Bogusławski opierał się na sprawdzonych zasadach, projektując meble piękne w formie, a równocześnie wygodne i funkcjonalne. Architekt korzystał z wzorców historycznych, przykładał wagę do dekoracji, szczególnie dużą do rzemieślniczego i artystycznego detalu, jak w projektach XIX-wiecznych, współpracował więc z rzeźbiarzami i plastykami, w tym chętnie ze Stanisławem Sikorą. Był silną osobowością, uważano go za indywidualistę nie przynależącego do żadnego kierunku. Nikogo i niczego nie naśladował, „interesował się wszystkim i znał się na wszystkim”, jak powiedział jego współpracownik Bohdan Gniewiewski. Podchodził do projektowania kompleksowo, dążąc do maksymalnej spójności między wnętrzem, meblem, detalem, ukształtowaniem obiektu architektonicznego aż po ukształtowanie struktury urbanistycznej tego projektu, dbając o zintegrowanie wnętrz projektowanych budynków z otaczającą je przestrzenią (idealnym przykładem jest tu dom letni w Skrzypkach nad Wisłą). Był pasjonatem rzeźby (startował nawet w konkursach na dwa pomniki – Westerplatte wspólnie z Marią Leszczyńską oraz Papieża Jana Pawła II wspólnie ze Stanisławem Sikorą) i konsekwentnie dążył do osiągnięcia syntezy formy architektonicznej z malarstwem i rzeźbą. Spod jego ręki wyszły wnętrza o różnorakim charakterze: mieszkania, domy letniskowe, wnętrza o charakterze biurowym – rządowe i reprezentacyjne, projekty wystawowe. Co ciekawe, w 1937 roku zaprojektował również kołyskę dla Księżniczki Holandii Beatrix.

Międzynarodowe uznanie

Na arenie międzynarodowej uznanie zdobył już w 1937 roku, kiedy został laureatem Grand Prix na Wystawie Światowej w Paryżu za wnętrze domu weekendowego. Doceniono umiejętne łączenie klasycyzmu z art déco, uzupełnione awangardową oprawą. Dwa lata później na Wystawie Światowej w Nowym Jorku zrealizował projekty dwóch wnętrz. W 1963 roku jego projekt (architektoniczny) zwyciężył w międzynarodowym konkursie na gmach Opery w Madrycie (choć gen. Franco nie dopuścił do jego realizacji), zaś w 1966 roku otrzymał drugą równorzędną nagrodę za projekt Teatru Narodowego w Budapeszcie.

Obiekty użyteczności publicznej

Prof. Bogusławski jest autorem lub współautorem projektów wielu osiedli mieszkaniowych w Warszawie (Czerniakowska, Srebrna, Grzybów), teatrów i oper (Opera w Lipsku, Opera w Madrycie, Teatr Narodowy w Budapeszcie), ale też warszawskich barów (Zodiak, Praha, tzw. „Gruba Kaśka” przy Arsenale) czy kina Praha. W swoim dorobku ma projekty budynków Ambasady Polskiej w Rzymie, Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego w Warszawie, okrągłych wysokościowców dla „Społem” w Warszawie. Do zrealizowanych należą między innymi: zespół budynków siedziby polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego przy ul. Klimaszkina w Moskwie, budynek „Chemii” czy budynek biurowy Orbisu – oba na ul. Brackiej w Warszawie. Spośród kościołów i obiektów sakralnych wyróżnić należy: bazylikę konkatedralną w Stalowej Woli – we współpracy z Konstantym Jankowskim, kościół pw. św. Andrzeja Boboli na Saskiej Kępie w Warszawie, Kościół w Dębnie czy Gorajcu.

Odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie

W 1945 roku Jan Bogusławski rozpoczął pracę w Biurze Odbudowy Stolicy, następnie działał w Centralnym Biurze Projektów Architektonicznych i Budowlanych oraz Miastoprojekcie. W 1955 roku, w konkursie na urbanistyczno-architektoniczne rozwiązanie Placu Zamkowego i związanego z nim obszaru Starego i Nowego Miasta otrzymał drugą nagrodę (pierwszej nie przyznano), równorzędną z projektem prof. Romualda Gutta. Początkowo nie zdecydowano się na odbudowę całości zespołu zamkowego, a jedynie fragmentów: gotyckich piwnic, kuchni, skrzydła Bacciarellego, sali o dwóch słupach, Biblioteki Stanisławowskiej. W styczniu 1971 roku zapadła ostatecznie decyzja o odbudowie całości. Bogusławski objął funkcję generalnego projektanta budowy, a uprawnienia do zatwierdzania projektów otrzymała Komisja Architektoniczno-Konserwatorska, kierowana przez Jana Zachwatowicza. Pracownia „Zamek”, we współpracy z kilkunastoma biurami specjalistycznymi, stworzyła dokumentację i projekty rekonstrukcji wnętrz i architektury, poza bryłą Zamku obejmujące ukształtowanie Placu Zamkowego, południowej skarpy i ogrodów.

Przegląd realizacji Jana Bogusławskiego, a wśród nich szczególnie zderzenie w obrębie jednego założenia Zamku Królewskiego z kontrastującym z nim nowoczesnym budynkiem dawnego Baru pod Zamkiem pokazuje jak wszechstronnym był on twórcą, jak dobrze odnajdywał się w różnych stylistykach i z jednej strony rekonstruując historię, umiał także realizować obiekty nowoczesne i odpowiadające duchowi czasu. Dodając do tego projekty wnętrz i mebli – uznawanych w swoim czasie za równie oryginalne co późniejsze Arne Jacobsena czy Toshiyuki Kity, rzeczywiście „znał się na wszystkim”.

Zdjęcie główne: budynek wielomieszkaniowy przy ul. Smolnej w Warszawie, fot. A. Tefelska

Wybrane realizacje:

Kościół pw. św. Andrzeja Boboli na Saskiej Kępie w Warszawie, 1946;

Kino Praha w Warszawie, 1947-49, wspólnie z Józefem Łowińskim;

Ambasada Norwegii, ul. Chopina 2A, Warszawa, 1947-50 – wspólnie z J. Łowińskim;

Biurowiec „Orbisu” (tzw. dom pod Globusem), 1949-51 – współautorzy: J. Łowiński, Lech Tomaszewski;

Dom Rzemiosła w Pałacu Chodkiewiczów przy ul. Miodowej w Warszawie, 1950;

Zabudowa pierzei al. Jerozolimskich w Warszawie,1953–1954;

Odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie 1955-1976, wspólnie z Ireną Oborską i Mieczysławem Samborskim;

Osiedla mieszkalne „Grzybów I”, „Grzybów II”, „Srebrna”, 1961, wspólnie z B. Gniewiewskim;

Budynek wielomieszkaniowy przy ul. Smolnej na warszawskim Powiślu, 1963, wspólnie z B. Gniewiewskim;

Pawilon „Chemii” przy ul. Brackiej w Warszawie, 1963, wspólnie z B. Gniewiewskim;

Bar „Pod Zamkiem”, Plac Zamkowy 10 w Warszawie (1963-70) – wspólnie z B. Gniewiewskim;

Bar Zodiak przy ul. Widok w Warszawie, 1966, wspólnie z B. Gniewiewskim;

Bar „Gruba Kaśka” przy Arsenale w Warszawie, 1967;

Budynki siedziby polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego przy ul. Klimaszkinaw Moskwie, 1969, wspólnie z Waldemarem Hinzem i Wojciechem Kowalczykiem.

Źródła:

Wikipedia, Jan Bogusławski [online], [dostęp: 4 października 2018], dostępny w Internecie: < https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Bogusławski >;

Magdalena Meissner „Prof. Jan Bogusławski w stulecie urodzin – Architekt Jan Bogusławski/ Meble i wnętrza lat 30-tych”, „Arch”, Nr 3, wrzesień-październik 2010;

Anna Cymer, „Architektura w Polsce 1945-1989”, Centrum Architektury, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, Warszawa 2018;

„culture.pl”, wrzesień 2004, aktualizacja grudzień 2016, [dostęp: 4 października 2018], dostępny w Internecie: https://culture.pl/pl/tworca/jan-boguslawski ;

Czyżewski A., Honorowa Nagroda SARP 1966-2006, Zarząd Główny Stowarzyszenia Architektów Polskich SARP, Warszawa 2006;

inmemoriam.architektsarp.pl, Władysław Czarnecki [online], [dostęp: 2 sierpnia 2018], dostępny w Internecie: <http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/jan_andrzej_boguslawski,4327.