Zbigniew Karpiński urodził się w 1906 roku w Petersburgu, jednak miastem, które zarówno wykształciło go jako architekta, jak i pozostało głównym beneficjentem jego twórczości, była Warszawa. W 1936 skończył studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej i przez kolejne trzy lata, do wybuchu wojny, pracował tam jako asystent. Już w trakcie studiów aktywnie działał jako architekt-praktyk, zarówno w pracowni Bohdana Pniewskiego, jak i na własną rękę, biorąc udział w konkursach. Jego największym ówczesnym sukcesem, jeszcze w 1934 roku, było zdobycie pierwszej nagrody w konkursie na gmach Sądów w Gdyni, wspólnie z Tadeuszem Sieczkowskim i Romanem Sołtyńskim.

Odbudowa Warszawy – okres „odwilży”

Od razu po wojnie, już w 1945, Karpiński przystąpił do pracy w Biurze Odbudowy Stolicy. We wspomnieniach pisze: Widziałem z bliska cały niewyobrażalny ogrom zniszczeń. Przeżyłem wtedy śmierć miasta. Chyba dlatego już w styczniu 1945 r., zaraz na drugi dzień po wyzwoleniu czasowego miejsca zamieszkania (…) udałem się do Warszawy (…). W latach 50., wspólnie z Tadeuszem Zielińskim, działał jako generalny projektant zespołu zabudowy w kwartale śródmiejskim Marszałkowska-Wilcza-Krucza. Wraz z Zielińskim zaprojektował i zrealizował kilka gmachów Central Handlu Zagranicznego, takich jak Polimex, Elektrim, Varimex czy Metalexport.  Budynki te wyróżniały się ówcześnie ze względu na swoją mocno modernistyczną i funkcjonalistyczną estetykę, wbrew obowiązującej socrealistycznej stylistyce, promującej monumentalizm czy historyzujące formy.  Na szczególną uwagę zasługuje właśnie ostatni obiekt – Metalexport. Ta prostopadłościenna bryła, o eleganckich proporcjach i charakterystycznych pomarańczowych szybach na rytmicznie zakomponowanej elewacji była wyjątkowym przykładem „bohaterskiej odtrutki na socrealizm”, jak określił to Rafał Jan Szczepański, były prezes Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Architektów Polskich. SARP wpisało budynek na listę dóbr kultury współczesnej zasługujących na ochronę.  Te nowoczesne projekty i modernistyczne podejście do formy i funkcji uplasowało Karpińskiego wśród najwybitniejszych architektów tego okresu. Jednak jego największe dzieło dopiero miało powstać.

Ściana Wschodnia

Nie jest przesadą określenie koncepcji Ściany Wschodniej (powstałej w 1958 r. jako praca konkursowa, a dopracowanej w kolejnych latach) dziełem życia Karpińskiego. Pomimo, iż projekty pojedynczych obiektów, wchodzących w skład kompleksu, zostały zlecone innym architektom, Karpiński był twórcą idei i kierownikiem zespołu. W skład Ściany Wschodniej wchodziły cztery domy towarowe (m.in. słynny Sezam), trzy 24-kondygnacyjne wieżowce, bar samoobsługowy, rotunda PKO, kino Relax, biurowiec, bar Zodiak i osiem 11-kondygnacyjnych budynków. Oryginalnym i bardzo modernistycznym elementem założenia było odsunięcie od ruchliwej Marszałkowskiej i skoncentrowanie ruchu pieszego w pasażu, zwanego później Pasażem Wiecha – przestrzeni, którą określano zarówno jako kameralną jak i wielkomiejską. Sam Karpiński tłumaczył, iż jego celem nie było zrobienie ściany – parawanu i zakłócenie istniejącego układu, lecz harmonijne urbanistyczne rozwiązanie. Realizacja koncepcji trwała od 1962 do 1969 roku. Dwa lata po ukończeniu budowy, Karpiński został uhonorowany Nagrodą Ministra Budownictwa, a rok później indywidualną Nagrodą Państwową I stopnia w dziedzinie techniki i Honorową Nagrodą SARP.

Architekt – praktyk – wykładowca

Zbigniew Karpiński brał czynny udział w akademickim życiu Politechniki Warszawskiej, gdzie prowadził zajęcia z projektowania na Wydziale Architektury PW, w 1966 otrzymał tytuł profesora, a w latach 1971-1973 objął stanowisko dziekana. Pozostawał przy tym aktywnym działaczem Stowarzyszenia Architektów Polskich, w latach 1963-1965 jako prezes Oddziału Warszawskiego.

Ściana Wschodnia – dzisiaj

Dziś, 35 lat po śmierci architekta, kompleks Ściany Wschodniej powoli podupada. Zespół urbanistyczny przy kontrowersyjnych próbach rewitalizacji jest traktowany wybiórczo, nie jako całość. Kolejne obiekty są poddawane szeroko pojętej modernizacji. Sezam został wyburzony w 2015 roku i na jego miejscu zbudowano nowy biurowiec Centrum Marszałkowska. Domy Towarowe „Centrum” („Wars”, „Sawa” i „Junior”) również przeszły modernizację, jednak stopniową i mniej inwazyjną – wymienione zostały elewacje i dobudowano jedno piętro. Bardziej drastycznym zmianom został poddany Universal, który po latach służenia jako szkielet pod płachty reklamowe został poddany rozbiórce. Jedną z najbardziej kontrowersyjnych rewitalizacji pozostaje jednak ta pasażu „Wiecha”, największej dumy Karpińskiego. W 2006 zniknęła „kameralna wielkomiejskość”, a drzewa, ławki i daszki zostały zastąpione latarniami, wtedy też swoją działalność zakończyło kino Relax. Wydaje się natomiast, że inny los czeka dwa ikoniczne budynki: Rotundę PKO i bar Zodiak. Rotunda, po wcześniejszej rozbiórce, jest obecnie w stanie modernizacji – na jej miejscu powstaje budynek o bardzo zbliżonym kształcie, a dookoła ma powstać plac. Natomiast Zodiak, budynek po dwóch poważnych remontach (1993 i 2011) ma również zostać zmodernizowany i działać jako Warszawski Pawilon Architektury. Warszawski SARP, odpowiedzialny za przebudowę i zainicjowanie projektu, tak pisze o planowanym przedsięwzięciu:Przekształcenie zaniedbanego budynku i nadanie mu nowej wartościowej funkcji jest też symbolem poszanowania dziedzictwa architektonicznego stolicy i podkreśla związek przeszłości z przyszłością miasta.” Pawilon Architektury „Zodiak” ma zatem być miejscem spotkań i dyskusji – z architekturą i sztuką w tle.

Wybrane realizacje:

  1. Gmach Sądu w Gdyni (1935-36) – współautorzy: Tadeusz Sieczkowski, Roman Sołtyński;
  2. Biurowce Central Handlu Zagranicznego Polimexu i Elektrimu, przy ul. Czackiego 13/15 i 15/17 w Warszawie (1948-53) – współautor Tadeusz Zieliński;
  3. Budynek Naczelnej Organizacji Technicznej i Państwowego Wydawnictwa Technicznego, ul. Świętokrzyska 14 w Warszawie – współautor Tadeusz Zieliński;
  4. Gmach Polskich Wydawnictw Gospodarczych – Motozbyt, ul. Świętokrzyska 16 w Warszawie (1949) – współautor Tadeusz Zieliński;
  5. Biurowiec Metalexportu, ul. Mokotowska 49 w Warszawie (1950) – współautor Tadeusz Zieliński;
  6. Ambasada PRL w Pekinie – współautor Jerzy Kowarski – Nagroda KBUA I stopnia (1960);
  7. Zabudowa „Ściany Wschodniej” przy ul. Marszałkowskiej w Warszawie (1960-69)

Źródła:

  1. Wikipedia, Zbigniew Karpiński [online], [dostęp: 14 sierpnia 2018], dostępny w Internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Zbigniew_Karpinski
  2. Praca zbiorowa pod red. Arch. Tadeusza Baruckiego, Fragmenty stuletniej historii 1899-1999. Relacje. Wspomnienia. Refleksje., Oddział Warszawski SARP, Warszawa 2000
  3. Praca zbiorowa pod red. Arch. Tadeusza Baruckiego, Fragmenty stuletniej historii 1899-1999. Ludzie. Fakty. Wydarzenia., Oddział Warszawski SARP, Warszawa 2000
  4. Czyżewski A., Honorowa Nagroda SARP 1966-2006, Zarząd Główny Stowarzyszenia Architektów Polskich SARP, Warszawa 2006
  5. Karpiński Wojciech, Zachowuję dystans do nieprzyjaciela, rozmowę przepr. Donata Subbotko, „Gazeta Wyborcza”, 2016