Jadwiga Grabowska-Hawrylak była pierwszą kobietą, która po wojnie uzyskała we Wrocławiu w 1950 roku dyplom architekta, a także pierwszą kobietą, która otrzymała Honorową Nagrodę SARP (1974).

Urodziła się w 1920 roku w Tarnawcach pod Przemyślem jako córka nauczycieli. Mieszkała tam do czwartego roku życia, dzieciństwo zaś spędziła w Przemyślu. Zgodnie z poleceniem ojca zamierzała studiować w Warszawie, w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Plany te pokrzyżowała wojna, a Grabowska wraz z matką i rodzeństwem trafiła pod Krosno, gdzie przeżyła cały okres okupacji. Po wojnie, zdeterminowana by rozpocząć studia, na początku wyjechała do Krakowa, chcąc studiować na Akademii Sztuk Pięknych. Szybko zmieniła zdanie i w listopadzie 1945 wyjechała do Wrocławia, studiować na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Tam zresztą spotkała znajomego z Przemyśla, swojego przyszłego męża, Henryka Hawrylaka, i właśnie z Wrocławiem związała na stałe swoje życie. Po ukończeniu studiów rozpoczęła pracę w zespole Miastoprojekt. Jako młoda architektka projektowała historyzujące kamienice, co w Polsce na fali społecznego entuzjazmu dla odbudowy i rekonstrukcji zabytkowej zabudowy nie zaskakiwało, ale w wypadku „odzyskanego”, poniemieckiego Wrocławia było czymś wyjątkowym.

Mezonetowiec

W drugiej połowie 1960 powstało osiedle Kołłątaja we Wrocławiu wraz z nowatorskim budynkiem mieszkalnym, nazywanym „mezonetowcem”. Był to pierwszy zrealizowany projekt Miastoprojektu, którego autorem była właśnie Grabowska-Hawrylak. Nazwa pochodziła od typu mieszkania dostępnego w budynku – ekskluzywnej, dwupoziomowej „maisonette”  (spolszczona „mezoneta”). Sama Grabowska-Hawrylak podkreślała, iż intencją zespołu projektowego było stworzenie namiastki domu jednorodzinnego w środku miasta. Budynek został zrealizowany jako mieszkalno-usługowy w latach 1958-60 na działce dotychczas zajmowanej przez zniszczone w trakcie wojny kamienice czynszowe. Ów siedmiokondygnacyjny galeriowiec o kształcie wydłużonego prostopadłościanu jest w kilku aspektach ukłonem w stronę twórczości Le Corbusiera, a szczególnie realizacji takich jak słynna Jednostka Marsylska czy jej berlińska wersja. Widoczne są zainspirowane wspomnianymi projektami rozwiązania – zarówno w układzie funkcjonalnym, jak i w wyrazie formalnym. Należy do nich właśnie zastosowanie opisanych wyżej dwupoziomowych mieszkań, jako powtarzalnej jednostki mieszkalnej. Jej układ składa się z dwóch części – dolnej, czyli strefy dziennej, złożonej z salonu-jadalni i kuchni, oraz górnej z sypialnią z łazienką. Ponadto każda jednostka jest uzupełniona o loggię z dodatkowym niewielkim balkonem. Obecnie budynek niszczeje, a pierwotna kolorystyka – naturalny beton skontrastowany z białymi elementami podkreślającymi prostotę i graficzność elewacji – została zastąpiona kolorystyką przypadkową, stworzoną przez lokatorów.

Sedesowce, czyli Manhattan

Drugim sztandarowym i chyba najbardziej rozpoznawalnym projektem autorstwa Grabowskiej-Hawrylak jest zbiór sześciu budynków mieszkalnych i trzech pawilonów handlowo-usługowych na placu Grunwaldzkim we Wrocławiu. Zaprojektowany w latach 1967-1970 doczekał się realizacji dopiero od roku 1973 przez Wrocławskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego. Budynki mieszkalne to 16-piętrowe wieżowce, które w zamierzeniu miały być obrośnięte roślinnością pnącą. Jednak w trakcie realizacji zadecydowano o obniżeniu kosztów, a planowana jasna kolorystyka z użyciem ciemnego drewna została zastąpiona uproszczoną  – betonową. Budynek pozostaje nietuzinkowy, również ze względu na zastosowany prefabrykat, tworzący charakterystyczną ścianę o zaokrąglonych elementach, który został później opatentowany, zaś cały kompleks niedawno wpisano do rejestru zabytków województwa dolnośląskiego.

Dom Naukowca

Dom Naukowca, określany też czasem Domem Profesorów, został wybudowany w latach 1959-1961 według projektu z 1958 jako budynek mieszkalno-usługowy. Nazwę zawdzięcza swojemu przeznaczeniu – mieszkania w tym budynku były przydzielane pracownikom naukowym Politechniki Wrocławskiej.  To, co wyróżnia Dom Naukowca i świadczy o jego wysokiej klasie, to wyważone proporcje i oszczędność w formie poprzez zastosowanie horyzontalnego podziału na elewacji, naprzemianległych pasów okien z regularnym, lecz dodającym lekkości rytmem balustrad. Wnętrze zostało zaprojektowane jako ściśle kompatybilne z budynkiem, z wbudowanymi meblami i przesuwanymi na metalowej szynie drzwiami, w celu umożliwienia lokatorom kształtowania przestrzeni na własną rękę. W roku 1961 otrzymał tytuł Domu Roku w pierwszym plebiscycie na Wrocławski Dom Roku. Przez 22 lata mieszkała tam sama architektka ze swoim mężem – profesorem na Politechnice.

Po modernizmie

Lata 50. i 60. to rozkwit określonego rodzaju twórczości Grabowskiej-Hawrylak – odrodzenie modernizmu. Z kolei lata 70. wraz z postępującym uprzemysłowieniem budownictwa przyniosły architekturze zupełnie inny wyraz. W latach 80. Grabowska-Hawrylak zaczęła inkorporować do swoich projektów historyzujące detale czy przestrzenne nawiązania do klasycznych elementów architektury. Przykładem tego jest jej własny dom (1978-1984)  – zreinterpretowany archetyp domu-schronu, wykorzystujący elementy klasycyzujące we współczesnej odsłonie. Budynek został uhonorowany nagrodą Dom Roku 1984 przez SARP. Innym przykładem późniejszej twórczości Grabowskiej-Hawrylak (architektka nie zgadza się z kwalifikowaniem tego obiektu jako postmodernistycznego) jest kościół pw. Odkupiciela Świata. Zastosowane materiały, monumentalność i wyraz architektoniczny nawiązują do gotyku, jednak przetwarzają go w twórczy sposób.

Twórczość zróżnicowana – lecz zawsze na najwyższym poziomie

To, co wyróżnia twórczość projektową Grabowskiej-Hawrylak, to równoczesna wrażliwość na zmiany w stylistyce przy zachowaniu wyczucia, talentu i konsekwencji. Architektka jest autorką nie tylko wymienionych wcześniej słynnych mieszkaniówek, ale także szkół o nowoczesnych rozwiązaniach takich jak niemal całkowicie przeszklona elewacja czy – na początku swojej kariery – „barokizujących” kamienic. Pomimo trudności wynikających ze skomplikowanych czasów, które nie sprzyjały realizacji pomysłów twórczej jednostki, Grabowska-Hawrylak potrafiła swoimi projektami wyjść poza aktualne trendy i normy, wykorzystując istniejące, aczkolwiek ograniczone, możliwości. W 2016 została wydana monografia architektki, napisana przez Michała Dudę, o tytule „Patchwork. Architektura Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak”, towarzysząca wystawie pod tym samym tytułem w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Bogato ilustrowana książka – katalog wystawy o dopracowanej formie graficznej  – została w 2017 roku uhonorowana międzynarodową nagrodą DAM Architectural Book Award, doceniającą najlepsze książki o architekturze.

 

Wybrane realizacje:

  1. Osiedle Kołłątaja, Wrocław, 1955–1960, z mezonetowcem, współautorzy: Edmund Frąckiewicz, Maria Tawryczewska, Igor Tawryczewski
  2. Osiedle Gajowice, Wrocław, 1960–1968, współautorzy: Edmund Frąckiewicz, Maria Tawryczewska, Igor Tawryczewski, Maria Kiełczewska, Witold Maciejewski, z dwiema szkołami przy ul. Grochowej, 1962–1964
  3. Szkoła podstawowa przy ul. Podwale, Wrocław, 1957–1959
  4. Osiedle Plac Grunwaldzki, Wrocław 1967–1975, tzw. „Manhattan” lub „sedesowce”, współautorzy: Zdzisław Kowalski, Włodzimierz Wasilewski
  5. Dom Naukowca, 1958–1960, współautorzy: Edmund Frąckiewicz, Maria Tawryczewska, Igor Tawryczewski
  6. Dom własny przy ul. Kochanowskiego, 1978–1984, współautor: Maciej Hawrylak
  7. Kościół Odkupiciela Świata, współautorzy: Maciej Hawrylak, Wojciech Brzezowski, Ewa Kubica-Hawrylak, w budowie.

Źródła:

  1. Wikipedia, Jadwiga Grabowska-Hawrylak [online], [dostęp: 29 sierpnia 2018], dostępny w Internecie: <https://pl.wikipedia.org/wiki/Jadwiga_Grabowska-Hawrylak>
  2. Grabowska-Hawrylak Jadwiga, Wśród założycieli architektonicznych rodów są sami mężczyźni, tylko ja jedna jako kobieta architekt tworzę ród, rozmowę przepr. Violetta Szostak, „Wysokie Obcasy”, 13 maja 2017
  3. Grabowska-Hawrylak Jadwiga, Miejski metabolizm, rozmowę przepr. Adam Kruk, „Dwutygodnik”, Nr 83, 2012
  4. Cymer Anna, Michał Duda, „Patchwork. Architektura Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak” [online], „culture.pl”, styczeń 2018, [dostęp: 3 września 2018], dostępny w Internecie: <https://culture.pl/pl/dzielo/michal-duda-patchwork-architektura-jadwigi-grabowskiej-hawrylak>

Zdjęcie główne: plac Grunwaldzki, fot. Jakub Certowicz