Zespół autorski Henryk Buszko (ur. 1924 roku, zm. 2015 roku) i Aleksander Franta (ur. 1925 roku) to architekci wywodzący się z Politechniki Krakowskiej, wraz z Jerzym Gottfriedem określani w latach 50. mianem zespołu „zielonych koni”. Swoją pracę zawodową związali przede wszystkim z dziedziną budownictwa mieszkaniowego, obiektów rekreacji, zdrowia i użyteczności publicznej. Miano „zielonych koni” przylgnęło do Buszki,  Franty oraz Gottfrieda, kiedy wzięli udział w konkursie na otoczenie Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, czyli ówczesny plac Stalina. Nie chcąc zbytnio popadać w panujący wszędzie socrealizm, Buszko, Franta i Gottfried zaproponowali jako element dekoracyjny rzeźby koni, pomalowane na zielono. Od tego czasu architekci znani są jako zespół „zielonych koni”. Buszko i Franta Nagrodę Honorową SARP otrzymali w 1975 roku.

Architektura jest sztuką

Chociaż Buszko i Franta są absolwentami Politechniki Krakowskiej, to po studiach wraz z Jerzym Gottfriedem zaczęli pracować zawodowo w ramach „Miastoprojektu” Katowice. Kraków jednak bardzo wpłynął na dwóch architektów – w ich projektach widać dużą inspirację szkołą profesorów Juliusza Żórawskiego i Włodzimierza Gruszczyńskiego. Buszko i Franta zamieszkali w Katowicach w późnych latach 40. i dołączyli do ówczesnego bardzo specyficznego środowiska architektonicznego, które z jednej strony miało świadomość znaczenia awangardy modernizmu okresu międzywojnia w Katowicach, a z drugiej zauważało wysoką wartość nowoczesnych budowli i przemysłowego charakteru regionu. Sami o sobie i swoich projektach mówili, że „architektura jest sztuką tła. Powstaje zawsze w określonym celu, w wyniku istniejącej potrzeby. Jej zadaniem jest stworzenie uwarunkowań przestrzennych dla życia człowieka – jednostki zbiorowości. Zadaniem uformowania architektonicznego jest służenie określonym przejawom aktywności ludzkiej, udział w kształtowaniu tej aktywności w przestrzeni, współudział w kształtowaniu człowieka” (cyt. za: „Współczesna architektura polska” Przemysław Szafer).

Osiedle Tysiąclecia w Katowicach

Po odejściu z „Miastoprojektu” Buszko i Franta założyli w 1958 roku własną Pracownię Projektów Budownictwa Ogólnego, co było ewenementem w okresie dominacji państwowych biur projektowych. To właśnie ich propozycja wygrała konkurs na budowę nowoczesnego osiedla na granicy Katowic z Chorzowem. Wśród wielu śląskich realizacji tego duetu architektów najważniejszą zdecydowanie jest właśnie Osiedle Tysiąclecia Państwa Polskiego – dzielnica ukształtowana ostatecznie dla ponad 40 tys. mieszkańców. Jest to ogromny teren, na którym oprócz bloków mieszkalnych miały znaleźć się szkoły, przedszkola oraz obiekty usługowe. Projektanci zdecydowali się na modernistyczną urbanistykę, dzieląc obszar budowy, za naturalnym ukształtowaniem terenu, na dwie części – dolną i górną. Bloki w większości mają charakter punktowych wieżowców i są ustawione przy uliczkach-sięgaczach. Całość uzupełniona jest jedno- lub dwupiętrowymi zabudowaniami pełniącymi rolę obiektów usługowych. Budowa trwała od 1961 roku aż do lat 90., kiedy zrealizowano ostatnie szkoły oraz kościół. W latach 80. natomiast osiedle zostało uzupełnione o wieżowce mieszkalne tzw. „kukurydze”.

Zespół leczniczo-rehabilitacyjny w Ustroniu-Zawodziu

Kolejnym projektem ważnym dla regionu był zespół leczniczo-rehabilitacyjny w Ustroniu-Zawodziu. Miejsce przeznaczone dla tysięcy kuracjuszy, usytuowane na górskim zalesionym zboczu, składa się z budynków leczniczo-rehabilitacyjnych oraz z rozsianych wokół zabudowań pensjonatów i hoteli. Te ostatnie, ukształtowane w formę piramid obiekty kojarzą się z formacją skalną prześwitującą pośród zieleni lasów. Zespół umieszczony jest w miejscu atrakcyjnym turystycznie, a same budynki są znakomitym przykładem podniesienia walorów krajobrazowych dzięki architekturze.

Ojcowie osiedla Tysiąclecia – „zielone konie”

Zarówno Buszko, jak i Franta działali na rzecz Stowarzyszenia Architektów Polskich. Pierwszy był prezesem stowarzyszenia w latach 1965-69 oraz 1972-75. Za jego kadencji udało się wybudować m.in. pawilon wystawowy SARP w Pałacu Zamoyskich w Warszawie. Buszko także później aktywnie uczestniczy w Stowarzyszeniu – jako przewodniczący sądu koleżeńskiego czy członek Śląskiej Organizacji Technicznej. Obaj architekci wykładali na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej.

Obecnie prace nad dokumentacją i utrwaleniem spuścizny obu architektów prowadzone są w Bibliotece Śląskiej w ramach projektu „Twórcy Śląskiej Architektury” www.facebook.com/projekttworcyslaskiejarchitektury/

Zdjęcie główne: „Kukurydze”, fot. T. Kiełkowski

 

Wybrane realizacje:

  1. Dom Związków Zawodowych w Katowicach, 1950, wspólnie z Jerzym Gottfriedem
  2. Teatr Ziemi Rybnickiej, 1958, też z Gottfriedem
  3. Dom wczasowy Związku Nauczycielstwa Polskiego w Ustroniu, 1960-1963
  4. Osiedle Tysiąclecia w Katowicach, 1961- lata 90., wraz z Marianem Dziewońskim i Tadeuszem Szewczykiem
  5. Pawilon Pałacu Ślubów w Chorzowie, 1963
  6. Dom Zdrowia w Katowicach, 1964
  7. Zespół leczniczo-rehabilitacyjny w Ustroniu-Zawodziu, 1967-1978, wraz z Tadeuszem Szewczykiem
  8. Ośrodek wypoczynkowy górnictwa miedzi (obecnie Hotel Malachit) w Świeradowie-Zdroju, 1977-1989
  9. Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego i Matki Bożej Uzdrowienia Chorych w Katowicach, 1979

Źródła:

  1. „Henryk Buszko, wybitny polski architekt, opowiada, jak budowało się w czasach PRL-u” [online], [dostęp: 26.09.2018 r.], dostępny w Internecie: https://archirama.muratorplus.pl/architektura/henryk-buszko-opowiada-jak-budowalo-sie-w-czasach-prl,67_315.html?&page=0.
  2. Katozeszyt, Osiedle Marzeń.
  3.  Medal imienia profesora Zygmunta Majerskiego. Laureaci 2010 – architekci: Henryk Buszko, Aleksander Franta [online], [dostęp: 26.09.2018], dostępny w Internecie: https://www.polsl.pl/Wydzialy/RAr/Konkursy/Documents/medal_majerskiego_buszkofranta.pdf.