Warszawska Starówka nie wyglądałaby w żadnym stopniu tak jak dzisiaj, gdyby nie konsekwencja i heroiczność jednego z najwybitniejszych teoretyków i praktyków sztuki konserwatorskiej – profesora Jana Zachwatowicza. Zachwatowicz, laureat Honorowej Nagrody SARP w 1972 roku na stałe wpisał się w burzliwą historię architektonicznych przemian Warszawy jako główny inicjator rekonstrukcji Starego Miasta.

Edukacja

Urodzony w 1900 roku w Gatczynie, niedaleko Petersburga, w którym ukończył Instytut Inżynierów Cywilnych, w drugiej połowie lat. 20-ych przyjechał do Warszawy i pozostał tam już do końca swojej kariery. Na Politechnice Warszawskiej nostryfikował swój dyplom architekta, a następnie objął stanowisko asystenta przy Katedrze Rysunku Odręcznego prof. Zygmunta Kamińskiego, z którym współpracował przy wielu zamówieniach rysunkowych. Od 1930 pracował jako asystent, później adiunkt Zakładu Architektury Polskiej, założonego przez prof. Oskara Sosnowskiego. W 1946 został profesorem zwyczajnym.

Zakład Architektury Polskiej

Zakład miał na celu poszerzanie, pogłębianie i zdobywanie wiedzy dotyczącej zabytków architektury polskiej, poprzez działania teoretyczne i praktyczne. Poza zgromadzeniem wybitnych naukowców z poszczególnych dziedzin, takich jak historia sztuki, architektura czy historia w celu przeprowadzania badań naukowych, Zakład Sosnowskiego zaktywizował studentów Wydziału Architektury. Wykonywali oni prace inwentaryzacyjne poszczególnych obiektów podczas obozów wakacyjnych. Owe materiały stanowiły później nieocenioną pomoc przy akcjach ratowania i odbudowywania zniszczonej, historycznej architektury. W 1939, po śmierci Sosnowskiego, Zachwatowicz przejął jego stanowisko jako kierownik Zakładu.

Lata 30-ste, lata 40-ste

Druga połowa lat 30-stych, przed wybuchem II wojny światowej, to okres pierwszych osiągnięć Zachwatowicza na polu konserwacji architektury – w latach 1936-1938 odsłonięto fragment murów obronnych starej Warszawy, rekonstruowany według jego projektów, zaś 1937 rok przyniósł mu nagrodę Grand Prix na Międzynarodowej Wystawie „Sztuka i technika” w Paryżu za wykonany model Zamościa. W czasie II wojny światowej prowadził tajne zajęcia w ramach Zakładu Architektury Polskiej, równocześnie starając się o zabezpieczenie wielu polskich dóbr kultury. W delegaturze Rządu na Kraj przewodniczył przygotowywaniom konserwatorów do działań po wojnie. Był uczestnikiem Powstania Warszawskiego i tzw. „akcji pruszkowskiej” – wraz ze Stanisław Lorentzem wspólnie przyczynili się do ratowania przed okupantem zbiorów dzieł sztuki ze zgliszcz Warszawy. W 1945 został generalnym konserwatorem zabytków.

Twórcze odtwarzanie

(…) innej drogi jak rekonstrukcja naszych zabytków, nie ma

Pełniąc funkcję generalnego konserwatora, Zachwatowicz prowadził między innymi konsultacje prac konserwatorskich we wnętrzach katedr Gnieźnieńskiej i Poznańskiej oraz kościołów we Wrocławiu, Gdańsku, Kruszwicy, Wiślicy, Zagości, Trzemesznie czy Łęczycy. Jednak najistotniejszym jego osiągnięciem było doprowadzenie do rekonstrukcji kluczowych dla polskiej świadomości historyczno-estetycznej obiektów – takich jak fortyfikacje Zamościa, mury obronne Starego Miasta i Katedra Św. Jana oraz pałac Potockich przy ul. Krakowskie Przedmieście w Warszawie. W trakcie tych prac, dojrzewała jego teoria konserwatorska, będąca w opozycji do dotychczas przyjętej zasady zachowania oryginalnej substancji i stanu zabytku, nie dopuszczająca niemal żadnych współczesnych ingerencji. To odejście od panującej ówcześnie postawy konserwatorskiej ku opartej na źródłach, ale jednak dość swobodnej rekonstrukcji argumentował wyjątkowym poziomem zniszczenia zabytków przez II wojnę światową oraz potrzebą społeczną. W 1954 wygrał międzynarodowy konkurs w Hadze na znak obiektu zabytkowego, który do dziś jest wykorzystywany do oznaczania budynków i miejsc historycznych. W 1964 został sygnatariuszem Karty Weneckiej – międzynarodowej konwencji – zbioru zasad i wytycznych konserwatorskich, będącej rewizją konserwatorskiej Karty Ateńskiej z 1931 roku. Jedną z uchwał podjętych na II Międzynarodowym Kongresie Architektów i Techników Zabytków w Wenecji zapisanych w Karcie Weneckiej było stworzenie Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych  (International Council on Monuments and Sites, w skrócie ICOMOS). Rok później w 1965 w Warszawie odbył się Kongres założycielski ICOMOS, zaś siedzibą organizacji został ustanowiony Paryż. Był to okres, kiedy polscy konserwatorzy, głównie ze względu na międzynarodowy sukces odbudowy Warszawy, uznawani byli za ekspertów w dziedzinie badań czy dokumentacji. Jednym z przyjętych międzynarodowo polskim systemów inwentaryzacji była „biała karta” – dokument opisujący dany zabytek w celu ułatwienia katalogowania obiektów.

Odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie

Po trwających rok konsultacjach rządowych, w 1950 roku projekt odbudowy Zamku został powierzony Zachwatowiczowi. Jednak musiało upłynąć ponad 20 lat, żeby prace nad Zamkiem zostały rozpoczęte. Do 1971 zmieniały się nie tylko koncepcje zagospodarowania Zamku, ale także oficjalna nazwa, przeznaczenie czy formalny wyraz architektoniczny obiektu. W tym właśnie roku odbyło się oficjalne posiedzenie inauguracyjne Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie, na którym uchwalono generalnego projektanta budowy – prof. Jana Bogusławskiego, a uprawnienia do zatwierdzania projektów otrzymała Komisja Architektoniczno-Konserwatorska, kierowana przez Zachwatowicza. Prace budowlane rozpoczęto w 1973, zakończono w 1984 (rok po śmierci Zachwatowicza) – kiedy Zamek oficjalnie został udostępniony publiczności jako Pomnik Historii i Kultury Narodowej. Wpisany w 1980 roku razem ze Starym Miastem na Światową Listę Dziedzictwa UNESCO jest przykładem zachwatowiczowskiej szkoły konserwatorskiej – rekonstrukcji o kluczowym znaczeniu dla tej dziedziny i stolicy. Warto dodać, iż był to ewenement, ale także kontrowersja na skalę europejską, gdyż w owym czasie zachodnia teoria konserwatorska była bardzo zachowawcza i negowała ideę rekonstrukcji. Natomiast proponowana i promowana przez Zachwatowicza tzw. „polska szkoła konserwacji” dość liberalnie dopuszczała między innymi dużą ingerencję w istniejący zabytek, użycie współczesnych materiałów czy dostosowanie obiektu do nowych funkcji – wszystko to aby „odzyskać” historyczną atmosferę i życie zburzonego miasta.

Spuścizna: teoria i praktyka

Poza odbudowanymi obiektami w Warszawie i całej Polsce, Zachwatowicz pozostawił po sobie wiele publikacji naukowych i popularnonaukowych. Podkreślał w nich wagę dokładnego studiowania obiektu i poszerzania wiedzy historycznej. Najważniejsze dzieła literackie Zachwatowicza to bogato ilustrowany album pt. „Architektura Polska” z 1966 roku oraz „Ochrona Zabytków w Polsce” (1965), później wznawiane, wydawane i tłumaczone na języki obce. Zmarł w 1983 roku, wielokrotnie odznaczany, jako członek Polskiej Akademii Nauk, Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Towarzystwa Urbanistów Polskich, Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, RIBA, Francuskiej Akademii Architektury oraz członek honorowy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS.

Wybrane realizacje:

  1. Odbudowa Bazyliki Archikatedralnej pw. św. Jana Chrzciciela w Warszawie (1947-54) – współautorzy: Maria Huber-Piechotka, Kazimierz Piechotka
  2. Rekonstrukcja Pałacu Potockich (Ministerstwo Kultury i Sztuki), ul. Krakowskie Przedmieście w Warszawie (1948-50)

Źródła:

  1. Wikipedia, Jan Zachwatowicz [online], [dostęp: 22 sierpnia 2018], dostępny w Internecie: < https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Zachwatowicz>
  2. Biegański P., Jan Zachwatowicz (4.III.1900-18.VIII.1983), „Ochrona Zabytków”, 36/3-4, 1981
  3. Czyżewski A., Honorowa Nagroda SARP 1966-2006, Zarząd Główny Stowarzyszenia Architektów Polskich SARP, Warszawa 2006
  4. Praca zbiorowa pod red. Arch. Tadeusza Baruckiego, Fragmenty stuletniej historii 1899-1999. Relacje. Wspomnienia. Refleksje., Oddział Warszawski SARP, Warszawa 2000
  5. Prag A., Ratowanie zbiorów bibliotecznych z ruin stolicy [online], [dostęp: 22 sierpnia] http://www.pruszkowmowi.pl/2015/03/ratowanie-zbiorow-bibliotecznych-z-ruin-stolicy-czyli-akcja-pruszkowska-czesc-1/