Niebezpodstawne jest określenie prof. Jana Chmielewskiego nestorem polskiego planowania przestrzennego. Mimo tego, ten wykładowca, architekt i działacz, którego śmiałe idee zaważyły na rozwoju polskiej urbanistyki, pozostaje do dzisiaj w zapomnieniu. Wielokrotnie odznaczany, w 1967 został drugim Laureatem Honorowej Nagrody SARP, po Romualdzie Guttcie.

Urodzony w 1895 roku Chmielewski jest zaliczany do pionierskiego grona architektów-urbanistów, działających w okresie międzywojennym. Był zaangażowany w działalność formacji wojskowych oraz marynarki ochrony wybrzeża. Kontynuował naukę w Szkole Mechaniczno-Technicznej, by następnie rozpocząć studia wyższe na Politechnice Warszawskiej: najpierw na Wydziale Inżynierii Lądowej, aż w końcu – Architektury. Pracę na Politechnice rozpoczął jako asystent przy Katedrze Architektury Polskiej, a jego dyplom magisterski z 1930 roku poświęcony analizie planistycznej terenów Podhala jest uznawany za jedno z pierwszych studiów planowania regionalnego w Polsce. Chmielewski szybko awansował jako adiunkt przy Katedrze Budowy Miast i od tego czasu pozostał aktywnym działaczem w zakresie urbanistyki, udzielając się w organizacjach planistycznych (np. Biurze Planowania Regionalnego Okręgu Warszawskiego) – zarówno w aspekcie praktycznym jak i teoretycznym. Po drugiej wojnie światowej działał w Biurze Odbudowy Stolicy oraz Głównym Urzędzie Planowania Przestrzennego. W 1949 stworzył Katedrę Planowania Przestrzennego na Politechnice Warszawskiej, której został kierownikiem jako profesor nadzwyczajny. Trzy lata później otrzymał stopień doktora nauk technicznych.

Warszawa funkcjonalna

Przełomowym i właściwie najlepiej oddającym idee Chmielewskiego opracowaniem jest koncepcja „Warszawy funkcjonalnej”, którą opublikował wraz z Szymonem Syrkusem w 1934 roku. Hasło „Warszawa funkcjonalna” odnosiło się do zmiany określania obszaru Warszawy, rozumianego nie w jej granicach administracyjnych, lecz w szerszym kontekście funkcjonalno-przestrzennym. Chmielewski z Syrkusem zaproponowali nowy model ujęcia miasta w postaci struktur dążących do decentralizacji, opierający się na zaobserwowaniu i stwierdzeniu istnienia pasmowego charakteru rozwoju osadnictwa w Warszawie. Charakterystyczny wyrysowany przez nich schemat stołecznego zespołu miejskiego został nazwany „konstelacyjnym”. „Warszawa funkcjonalna” została zaprezentowana po raz pierwszy na tle międzynarodowym w trakcie Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej (CIAM) w 1933 roku. Idea, choć w trakcie początkowych dyskusji nie została doceniona, po pewnym czasie zyskała międzynarodowe uznanie, potwierdzone wysłanym w 1934 listem gratulacyjnym, podpisanym przez wielkie nazwiska ówczesnej epoki, takie jak : Le Corbusier, Siegfried Giedon, Jose Louis Sert czy Walter Gropius.

W 1969, wraz ze Stanisławem Berezowskim opublikował „Opinię o planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego Warszawskiego Zespołu Miejskiego”. Powtórzył i rozwinął tam rozpoczęte w 1933 i kontynuowane po wojnie idee, w tym definicję zespołu miejskiego – jako „realnej całości przestrzennej i funkcjonalnej”, zatem połączenia pod względem funkcjonalnym obszaru administracyjnego miasta wraz ze strefą podmiejską.

Woda

Niezwykle istotnym elementem w życiu Chmielewskiego była żegluga. Działał w licznych organizacjach takich jak Polski Związek Żeglarski, Yacht Klub Polski, należał również do Związku Kapitanów Żeglugi Morskiej. Szeroko pojęta fascynacja wodą przejawiała się także w jego opracowaniach naukowych. Gospodarka wodna zajmowała istotne miejsce w analizach i syntezach, na temat której miał wyraźnie sprecyzowane poglądy. Chmielewski zdecydowanie optował za koniecznością regulacji rzek poprzez budowę zapór i ich skanalizowanie. Proponował tworzenie zbiorników wodnych o funkcjach użytkowych. W obszarze jego zainteresowań znajdowały się także uzdrowiska, którym poświęcił wiele artykułów naukowych w zakresie planowania przestrzennego, stając się ekspertem w tej dziedzinie.

Planistyczna szkoła myślenia

Chmielewski był wyjątkowym planistą, o niezwykłej umiejętności obserwacji, analizy i syntezy, co pozwalało mu na całościowe pojmowanie urbanistyki i dostrzeganie nietypowych zależności. Wyróżniał się także bardzo szerokim spojrzeniem na profesję, przejawiającym się np. w chętnym działaniu w zespołach, także interdyscyplinarnych – z innymi urbanistami, planistami czy geografami.

Był pionierem polskiej szkoły urbanistyki, a jego idea racjonalnej organizacji metropolii i funkcjonalno-strukturalne podejście do miasta pozostało obecne w planowaniu przestrzennym. Do dzisiaj, idee Chmielewskiego pozostają wzorem holistycznego myślenia o relacji miasta z regionem. Bronisław Malisz podkreśla, iż pomimo chybionych proponowanych rozwiązań, Chmielewski z Syrkusem po raz pierwszy sformułowali na tak szeroką skalę program organizacji „terenu zurbanizowanego”, który zawierał elementy decentralizacji funkcji miejskich na obszar regionu. Pojęcie „zespół miejski” pozostało w kanonie pojęć urbanistycznych.

Wybrane realizacje:

  1. VIII Kolonia WSM na Żoliborzu w Warszawie (1932) – wraz z Juliuszem Żakowskim;
  2. Schronisko górskie na Hali Ornak (1948) – wraz z Anną Górską;
  3. Schronisko górskie w Dolinie Pięciu Stawów – wraz z Anną Górską, Jerzym Mokrzyńskim.

Opracowania studialne/ideowe

  1. Studium „Warszawa funkcjonalna” (1935) – wraz z Szymonem Syrkusem;
  2. „Warszawski Zespół Miejski” (1944-1949)

Źródła:

  1. Berezowski Stanisław, Jan Olaf Chmielewski (1895-1974), „Rocznik Mazowiecki”, 1979, 7, 273-283
  2. Berezowski Stanisław, Dr Jan Olaf Chmielewski: (wspomnienie pośmiertne), „Notatki Płockie”, 1975, 20/1-80, 63-64
  3. Gzell, Sławomir, Międzynarodowe osiągnięcia polskiej urbanistyki, Politechnika Warszawska

Fotografie:

Schronisko PTTK w Dolinie Pięciu Stawów Polskich fot. E. Moskała, źródło: Rafał Chmielowiec – zbiory prywatne via fotopolska.eu

Schronisko górskie PTTK na Hali Ornak, źródło: deutschefotothek.de

Jan Chmielewski otrzymujący gratulacje od Mariana Spychalskiego na wystawie w 1967 roku, źródło: archiwum M. Sołtys.